Chế độ công điền thổ trong lịch sử khẩn hoang lập ấp ở Nam Kỳ lục tỉnh
- Thứ năm - 30/07/2026 22:49
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Chế độ công điền thổ trong lịch sử khẩn hoang lập ấp ở Nam Kỳ lục tỉnh / Nguyễn Đình Đầu. - Tp. Hồ Chí Minh : Nxb. Trẻ, 2024. - 205tr.; 20cm
Công điền công thổ ở đất Nam bộ xưa có thể hình dung như thế nào? Đây là một vấn đề mà nhiều nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế vẫn thường lướt qua khi đề cập đến sự hình thành một vùng đồng bằng rộng lớn ở phương Nam. Quyển sách “Chế độ công điền thổ trong lịch sử khẩn hoang lập ấp ở Nam Kỳ lục tỉnh” của tác giả Nguyễn Đình Đầu là công trình nghiên cứu quá trình khẩn hoang lập ấp và chế độ công điền công thổ của Nam kỳ Lục tỉnh từ cuối thế kỷ XVI khi lưu dân người Việt bắt đầu công cuộc khai phá vùng đất này, cho đến khi Thực dân Pháp xâm chiếm vào năm 1860.
Trong 205 trang sách, tác giả đã sử dụng nhiều nguồn tư liệu trong quá trình nghiên cứu: tư liệu trong thư tịch Hán Nôm, tư liệu khảo sát của người Pháp khi mới chiếm Nam kỳ. Quyển sách gồm có 02 phần.
Phần 1 nói về lịch sử khẩn hoang lập ấp và chế độ sở hữu ruộng đất tại Đồng Nai - Gia Định (thời kỳ 1698 - 1800). Trong phần này, tác giả nói về những người Việt đầu tiên tới khai hoang Đồng Nai - Gia Định (giai đoạn 1594 - 1698), chính quyền được thành lập dần từ 1698 đến 1757 tại khắp Nam Kỳ và cung cách khẩn hoang lập ấp, chế độ điền thổ dưới thời chúa Nguyễn. Tác giả cho biết Nam bộ ngày xưa là vùng đất hoang vu, lan tràn rừng rậm, hồ ao, bưng chằm, đầy rẫy muỗi mòng, rắn rết, hùm beo. Câu chuyện về những người Việt đầu tiên tới khai hoang Đồng Nai - Gia Định (1594 - 1698) được kể khá chi tiết: “Trước hết đến khai hoang Mô Xoài, tức nước Bà Lỵ hay Bà Rịa sau này, rồi đến Đồng Nai; đợt thứ hai mới tới Gia Định (Sài Gòn, Bến Nghé)… Đến khi kinh lược sứ Nguyễn Hữu Cảnh vào lập chính quyền và chia đặt phủ huyện năm 1698, đã kéo dài khoảng một thế kỷ. Như vậy, đúng là dân đi trước nhà nước theo sau. Cho nên đối với nông dân tại đây, ruộng nương cày cấy được không phải là do ơn vua lộc nước, mà do chính mồ hôi và nước mắt cần lao của mình làm nên”. Tác giả cũng giải thích, rằng Nam kỳ từng là một xứ thuộc đơn vị hành chính riêng, ban đầu gọi là Đồng Nai, Gia Định rồi Nam kỳ. Đến đời Minh Mạng, Nam kỳ mới chia ra lục tỉnh, trước nữa thì còn là tam dinh, tứ trấn rồi ngũ trấn. Tuy sau này Pháp cắt thành hai mươi mấy tỉnh, nhưng dân chúng vẫn hoài niệm xưng mình là Nam kỳ Lục tỉnh (thí dụ: một tờ báo nổi tiếng mang tên Lục tỉnh tân văn). Công cuộc khẩn hoang lập ấp có lẽ đã bắt đầu từ cuối thế kỷ XVI, qua thế kỷ XVII, XVIII rồi tới thời có danh xưng Lục tỉnh, khi đó mới thấy chế độ công điền được thiết lập và củng cố. Cho nên chúng ta sẽ tìm hiểu chế độ này từ lúc manh nha tới lúc thịnh đạt, tức từ lúc mới có Đồng Nai cho đến khi Pháp chiếm làm thuộc địa...
Phần 2 nói về Chế độ công điền công thổ được củng cố tại Nam kỳ Lục tỉnh (thời kỳ 1800 - 1860). Trong phần này, tác giả đi sâu vào cách nhà nước thời bấy giờ là nhà Nguyễn tham gia khai hoang, tạo điều kiện phát sinh chế độ công điền công thổ (giai đoạn 1800 - 1836), đến thiết lập chế độ công điền công thổ (giai đoạn 1836 - 1850), củng cố công điền công thổ bằng đồn điền (giai đoạn 1850 - 1860) và phỏng tính tỷ lệ công điền công thổ ở Nam Kỳ trước khi bị Pháp thống trị.
Ở phần kết luận, tác giả định nghĩa một cách ngắn gọn, dễ hiểu nhất về chế độ công điền công thổ, các nguồn gốc của công điền công thổ ở Nam kỳ và cho người đọc hiểu rõ hơn về bản chất của công điền công thổ. Tác giả cũng có thêm phần phụ lục với những chú thích về lính đồn điền, những ghi chú về dân số, ruộng đất và cả mẫu điền bạ ngày xưa.
Bằng cách viết đơn giản, dễ hiểu, có số liệu, bản đồ cụ thể, suyển sách “Chế độ công điền thổ trong lịch sử khẩn hoang lập ấp ở Nam Kỳ lục tỉnh” sẽ cho người đọc thấy được toàn cảnh của chế độ công điền công thổ ở Nam bộ vào thời khẩn hoang lập ấp; là tài liệu tham khảo hữu ích cho những ai đang nghiên cứu về lịch sử Nam bộ cũng như tìm hiểu về chế độ công điền công thổ ngày xưa.
Sách do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành năm 2024 và đang được phục vụ tại Trụ sở chính Thư viện thành phố Cần Thơ. Mời bạn tìm đọc quyển sách với mã số:
▪ Ký hiệu phân loại: 959.7 / CH250Đ
▪ PHÒNG MƯỢN: MG.012098; MG.012099