ĐẮC NHẪN (IV)
- Thứ ba - 05/05/2026 06:07
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Người con của xóm Rạch Điều (Nhạc sĩ kể chuyện đời mình - Phần cuối)
HÌNH ẢNH CUỐI CÙNG
Quần áo chúng tôi đều ướt hết. Vì quá mệt mỏi, chúng tôi ôm nhau ngủ từ lúc nào không biết. Đến lúc nghe rõ tiếng còi, chúng tôi giật mình thức dậy. Tàu đã ra đến sông Cần Thơ. Trời bắt đầu sáng, bọn Pháp không cho tàu chạy gần bờ vì sợ nhân dân nhìn thấy. Khi tàu sắp chạy ngang qua chợ Cần Thơ, tôi thấy có nhiều ghe đang đi bỗng hạ buồm xuống. Họ dừng tay chèo, đứng thắng nhìn chúng tôi. Trên bờ nhiều người đang đi, liền xoay mặt về phía chúng tôi. Tôi chợt nhớ hồi nhỏ có đọc một bài trong sách Quốc văn giáo khoa thư. Bài văn đó tả ảnh biệt ly. Trong sách có vẽ về một con tàu sắp nhổ neo, khói tàu bay theo chiều gió; những người dứng trên boong tàu kẻ vẫy tay người dở nón, trên bờ sông có nhiều người đưa tiễn. Họ vẫy tay, có người lau nước mắt. Dưới hình vẽ có ghi: “Ôi, cái cảnh biệt ly sao mà buồn vậy!”.
Trong mắt tôi hiện ra chớp nhoáng cảnh gia đình cha mẹ, vợ con. Và rõ nhất là hình ảnh của chị Sáu tôi. Tôi thì thầm như trò chuyện với chị:
- Chị Sáu ơi! Kỳ nầy em từ biệt chị thật rồi. Chị em ta đành xa nhau một thời gian. Chị ơi, không bao giờ thằng Chín cưng nầy quên chị đâu. Em lớn lên cũng nhờ chị dọn đường chỉ lối. Em đi kỳ nầy là em thực hiện được ý muốn của chị đó.
Trên tàu mọi người nhao nhao. Khi chúng tôi qua ngang cầu tàu Cần Thơ, bỗng tôi nghe có tiếng kêu thống thiết, quen tai:
- Chín ơi, chị Sáu của em đây!
Tôi bàng hoàng nhìn lên thấy thấp thoáng một bóng người phụ nữ đưa tay vẫy gọi. Tôi trố mắt nhìn rõ ràng là một thiếu phụ: Người dong dỏng cao, có đôi mắt to với mái tóc màu mật ong, đang vẫy vẫy chiếc khăn tay… Tiếng kêu hỗn loạn hòa cùng tiếng máy tàu. Hình ảnh người thiếu phụ cứ chập chờn trước mắt. Bổng nhiên tai tôi ù, miệng đắng. Trước mắt chỉ là một vùng đen ngòm. Tôi lảo đảo ngã chúi vào một đồng đội chẳng hay biết gì cả.
Chiếc tàu Liên Xô Xtavơrôpôn vào Cần Thơ đón chúng tôi. Đến sáng mặt trời phản chiếu xuống nước, tôi mới biết tàu đang thả neo ngoài khơi Vũng Tàu. Sau cơn giông tàu lại tiếp tục ra miền Bắc. Trải qua mấy ngày đêm tôi chỉ thấy toàn là mây nước (Vì tàu cách xa bờ biển mấy chục cây số làm sao thấy được đất liền). Thỉnh thoảng bên hông tàu có một đoàn chim bay theo rồi chúi xuống nước. Có người nói đó là cá bay chớ chim nào ra đây được. Nhìn ra xa thấy có con cá nhảy khỏi mặt nước rồi rơi xuống nước. Lại có người cho rằng con cá biển kia bự bằng mấy chiếc ghe lườn. Các đồng chí Liên Xô chào đón chúng rôi rất niền nở. Ra dấu cho chúng tôi thay quần áo và lần lượt được tắm nước ngọt, chỉ trừ các đồng chí nào bị say sóng quá thì không được hưởng cách tắm lý thú bằng vòi rồng phun nước.
Tắm giặt, cơn nước xong, tôi và họa sĩ Lương Nhân đang ngồi nhai kẹo, đàn hát bên sạp ván thì các đồng chí Liên Xô vui vẻ đến ngồi bên cạnh. Anh Lương Nhân đàn bài Kachiusa, tôi gõ nhịp bằng muống. Các đồng chí Liên Xô chăm chú nghe đàn, bỗng nhiên cây đàn gảy làm ba khúc. Thùng đáy vỡ đôi thành hai cái thau, kẹo bánh rơi lung tung trên sàn. Trong đó, có nhiều kẹo Sôcôla, mấy hộp phômát. Một đồng chí Liên Xô cúi xuống nhặt một hộp phômát cầm lên xem kỹ. Ngoài hộp phômát có nhãn hiệu một cái đầu bò đang nhăn răng cười, hai bên tai có đeo hai cái vòng to tướng, lại có hàng chữ “Phô mát hiệu con bò cái” (Fromage la vache). Chừng hiểu ra, các đồng chí Liên Xô ôm bụng cười. Nhìn cây đàn và chúng tôi với đôi mắt trìu mếm và cảm phục. (Sau nầy tôi có dịp đi tham quan Viện bảo tàng thấy có cây đàn của Lương Nhân được sáng chế cho phù hợp với hoàn cảnh kháng chiến).
Không phải là giấc mơ, tàu đã đến Sầm Sơn. Sà lan Pháp chịu trách nhiệm đưa chúng tôi vào bờ đang cặp vào cầu phao. Tôi mang trên hai vai cái ba lô và một cây đàn, loạng choạng bước lên cầu phao thì suýt ngã xuống nước. Một cô gái kéo tôi vào lòng. Tôi nhìn về phía trước thấy hai hàng người đứng hai bên, trống ếch khua râm ran, tiếng hoan hô không ngớt. Tôi muốn bước tới nhưng không đi được. Tôi nghĩ thầm có lẽ mình đang chiêm bao, nằm mộng hay sao mà nhích chân không được. Cô gái nói không phải nằm mộng đâu. Tôi lấy làm lạ tại sao cô biết được điều mình nghĩ. Và cô ta cười cởi mở: “Các anh đã đến miền Bắc thật rồi”. Tôi ngước nhìn cô gái ấy thì thấy cô có đôi mắt sáng, da mặt đỏ hồng, hai hàm răng đen như hột dưa hấu. Bỗng cô ta cười thét lên rồi nói: “Các anh không đi được đâu, bị cóng chân rồi, để các em dìu các anh vào lán nghỉ trước đã”.
Không quên sao được đêm biểu diễn của Đoàn ca múa Trung ương chào đón bộ đội và đồng bào miền Nam tập kết tại Sầm Sơn. Gây ấn tượng mạnh mẽ trong tôi là bài hát tập thể theo điệu Sẩm xoan. Bài này có viết thêm phần hòa âm, phần đếm phối trên cơ sở của dàn nhạc Chèo. Các giọng nữ cao, nữ trung, nam cao và nam trung hài hòa hợp lý làm bật lên hiệu quả nghệ thuật cực kỳ lôi cuốn cho người nghe. Thật là một hợp xướng rất dân tộc và sau này tôi nghe mãi không biết chán ở Đài phát thanh hoặc ở các Đoàn ca múa.
Và, nét nhạc đặc trưng của bài Sẩm xoan được Đỗ Nhuận sử dụng và phát huy trong ca khúc Giải phóng Điện Biên càng làm cho tôi cứ trăn trở mãi về vấn đề sáng tác. Cái mới là như thế nào nếu không dựa vào cái đã có lừ lâu đời. Và tôi bắt đầu nghĩ ra một sáng tác mới dựa vào vốn cổ truyền để viết bài Chào mừng thủ đô giải phóng (được in trong tập nhạc quân đội). Bài này có dựa vào một điệu hát khách trong hát hội, được thu băng và phát nhiều lần trên làn sóng Đài tiếng nói Việt Nam. Ít lâu sau, khi Bác Hồ về Thủ đô, tôi viết bài Mừng Bác về Thủ đô và Cửa bể đã mở.
Đến năm 1956, tôi về công tác tại Đài phát thanh Tiếng nói Việt Nam. Nơi đây, hai bài hát của tôi ra đời: Son sắt một lòng và Anh về miền Bắc. Bài Son sắt một lòng dựa vào một điệu nhạc tài tử miền Nam là bài Tứ Đại Cảnh. Bài này vốn là một bản nhạc Huế, khi du nhập vô Nam, nó đã được biểu diễn theo phong cách nhạc tài tử. Còn bài Anh về miền Bắc được phát triển từ bài dân ca Nam Bộ: Lý chim chuyền.
Riêng về bài Cửa bể đã mở vì do yêu cầu về tính khái quát của nó, tôi không dựa vào môtíp dân tộc cụ thể mà chỉ tiếp thu điệu thức dân gian để sáng tác. Bài này hiện nay trở thành nhạc hiệu của Đài phát thanh Hải Phòng.
Dần dà, tôi thể nghiệm chất liệu dân ca và nhạc cổ vào trong ca khúc của mình và gặt hái một vài thành công đáng kể. Như Thanh niên kiến thiết chủ nghĩa xã hội với hai câu đầu là của bài Mẫu tầm tử. Bên ngọn đèn xanh dựa vào hơi Oán của điệu Văn thiên trường. Trong Cần Thơ gạo trắng nước trong tôi bám vào điệu thức dân gian để dẫn dắt vào hát đối Cần Thơ, phần chót là dáng dấp của điệu Tứ đại oán, lý cái mơn và Dạ cổ hoài lang.
Năm 1957, tôi về Ban nghiên cứu nghệ thuật sân khấu cải lương. Trước mắt là đọc tất cả các vở cải lương ở các thư viện, đồng thời phải sưu tầm toàn bộ âm nhạc cải lương (Quyển Cầm ca tân điệu của Nguyễn Văn Tiến cũng được chép lại để nghiên cứu). Chúng tôi tiến hành học tại chức về nghệ thuật sân khấu nói chung. Tôi nhờ nhà thơ Thế Lữ dịch lại một số sách ở nước ngoài nói về kịch hát.
Sau khi nắm được những đặc điểm của kịch hát, tôi nhận định về âm nhạc như sau: Nghệ thuật sân khấu là nghệ thuật diễn viên. Âm nhạc là xương sống của kịch chủng. Muốn đẩy mạnh hiệu quả của kịch chủng thì phải đẩy mạnh âm nhạc của nó. Do vậy, âm nhạc cải lương phải được bổ sung hoặc phát triển.
Sau nhiều cuộc họp, các anh ở Ban sân khấu cho rằng đã đến lúc phải tổng kết thành lý luận các bộ môn của ngành kịch hát, đặc biệt ngành âm nhạc được giao cho tôi phụ trách thể nghiệm. Nhân dịp Đoàn kịch Cáp Nhĩ Tân biểu diễn ở Hà Nội, chúng tôi càng khẳng định thái độ của mình trong công tác âm nhạc sân khấu. Trước tiên lấy vở Mẫu đơn tiên thể nghiệm xem vở đó mang đặc điểm gì. Anh em nhất trí cho rằng nó là vở chính kịch mang tính chất thần thoại nên âm nhạc cũng phải thể hiện tính chất ấy.
Khi nhận định về âm nhạc của kịch hát theo yêu cầu phát triển thì nó có mấy chức năng sau đây:
1/ Âm nhạc tiền tấu
2/ Âm nhạc mở màn.
3/ Âm nhạc cho múa hát.
4/ Âm nhạc đệm cho diễn xuất
5/ Nhạc bản.
Trong vở Mẫu đơn tiên, âm nhạc tiền tấu và đệm cho diễn xuất không có, còn nhạc múa lại dùng nhạc cũ.
Muốn thể nghiệm vở mới Mẫu đơn tiên thì yêu cầu phải có nhạc tiền tấu, nhạc mở màn, nhạc cho mùa và đệm cho diễn xuất. Mấy bài hát cũ, có sẵn cần phải sửa đổi cho đúng chỗ. Chúng tôi phải viết những phần nhạc hoàn toàn mới. Ví dụ: Bài đồng ca cho mở màn, lúc dạy thêu thùa, khi Mẫu đơn tiên làm rớt chiếc gương, mấy chỗ đánh nhau giữa Mẫu đơn tiên và thánh thần (riêng chỗ nầy, ông Tám Danh dùng vũ đạo và tiếng động).
Ý nghĩa của kịch hát dân tộc rất to lớn đối với công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội. Tuy nhiên, kịch hát của ta có nhiều đặc thù mà người làm công tác âm nhạc cần phải nắm: đó là cái khác giữa phương Đông và phương Tây. Kịch hát Phương Tây chủ yếu dựa vào thanh nhạc. Kịch hát phương Đông có tính tổng hợp, không chỉ đơn thuần dựa vào thanh nhạc mà còn dựa vào múa hát, động tác cách điệu, ca ngâm và nói. Do tính tổng hợp của kịch dân tộc, người nhạc sĩ phải học hỏi nhiều về âm nhạc, đặc biệt là môn âm nhạc cổ truyền. Nhạc sĩ phải hiểu rõ đặc điểm của khí nhạc và thanh nhạc đều quan trọng như nhau. Trong kịch hát truyền thống, nhạc bản là loại chuyên dùng, có khi là bài ca, có khi là nhạc lưu không hoặc mở màn. Dó là tình trạng không phát triển của kịch hát truyền thống. Chúng bị khống chế trong hoàn cảnh đất nước luôn bị nạn ngoại xâm.
Ngày nay kịch hát dân tộc có nhiều chức năng mới nên phải được cải tiến. Sau khi thể nghiệm vở Mẫu đơn tiên, chúng tôi gây nhiều hào hứng trong giới cải lương. Nhiều đoàn mời chúng tôi giúp về mặt nâng cao và nhờ vậy mà rút ra được nhiều kinh nghiệm: Tăng cường học tập chuyên môn nói chung và nhất là phải khiêm tốn học tập ở các nghệ nhân.
Khi đã có ít kinh nghiệm trong việc nâng cao âm nhạc cải lương, chúng tôi chuyển sang thể nghiệm đề tài hiện đại. Đó là vở Võ Thị Sáu. Khi xác định vở ấy thuộc loại chính kịch và có tính anh hùng ca thì âm nhạc phải thể hiện cho được đặc điểm nầy. Vì vậy, chúng tôi có thêm loại hình hợp xướng nhiều bè ở phần mở màn. Riêng về Võ Thị Sáu lúc bị giặc đem ra xử tử hình. Chúng tôi phải viết một bài hát cho Chị.
Sau khi được công diễn trong Đại hội diễn toàn quốc, vở Võ Thị Sáu được tặng huy chương vàng tổng hợp, trong đó vai trò nâng cao âm nhạc cũng là một yếu tố quyết định.
Do sự đòi hỏi phát triển phong trào cải lương xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc. Ban nghiên cứu nghệ thuật sân khấu cải lương Trung ương cử nhiều cán bộ tiếp xúc với các đoàn, nhưng cũng chưa giải quyết vấn đề cơ bản vì các đoàn chưa có dịp tập huấn về mọi mặt. Vụ nghệ thuật (Bộ văn hóa) chủ trương mở lớp tập huấn dài hạn cho tất cả các đoàn ở miền Bắc. Vấn đề cải tạo sân khấu kịch hát truyền thống đòi hỏi sự cải tạo đồng bộ, trong đó khâu âm nhạc cần giải quyết một số vấn đề sau:
1/ Tăng cường âm lượng bằng cách bổ sung thêm nhạc cụ.
2/ Cải tiến nhạc cụ.
3/ Xóa nạn mù nhạc trong dàn nhạc
4/ Nâng cao trình độ nhạc lý cho nhạc công và đào tạo thêm cán bộ sáng tác, chỉ huy dàn nhạc.
5/ Sử dụng cách ghi âm theo phương pháp quốc tế.
Trong một thời gian dài, chúng tôi đã tập huấn xong cho 2 đoàn cải lương ở miền Bắc. Một số đoàn đã tự dàn dựng cho mình nhiều vở có sức hấp dẫn.
Các đoàn cải lương thủ đô như Kim Phụng, Chuông vàng cũng mạnh dạn thể nghiệm một số vở mới gây không ít hào hứng cho công chúng.
Công cuộc đổi mới trong nghệ thuật là một đòi hỏi khách quan do yêu cầu của xã hội, nó đóng góp có hiệu quả phần của mình trong sự nghiệp phát triển văn hóa và xã hội chủ nghĩa./.
Thành phố Hồ Chí Minh
20-03-1987
Đ.N
* Ghi chú: Tháng 05/2026 - Bài được Nguyễn Thị Lý -Trung tâm Dịch vụ Tổng hợp phường Ô Môn sưu tầm và đánh máy lại trong sách: Nhạc và đời/Lê Giang, Lư Nhất Vũ chủ biên.-Hậu Giang: Tổng hợp Hậu Giang,1989.-699tr.;21cm.
Tóm tắt sách Nhạc và đời: Cuộc đời, sự nghiệp âm nhạc của hơn 20 nhạc sĩ và những tác phẩm nổi tiếng từ những ngày đầu cách mạng đến nay. Trong đó có 04 Nhạc sĩ ở Ô Môn – Cần Thơ là: Lưu Hữu Phước, Trần Kiết Tường, Đắc Nhẫn, Triều Dâng.
Trong mắt tôi hiện ra chớp nhoáng cảnh gia đình cha mẹ, vợ con. Và rõ nhất là hình ảnh của chị Sáu tôi. Tôi thì thầm như trò chuyện với chị:
- Chị Sáu ơi! Kỳ nầy em từ biệt chị thật rồi. Chị em ta đành xa nhau một thời gian. Chị ơi, không bao giờ thằng Chín cưng nầy quên chị đâu. Em lớn lên cũng nhờ chị dọn đường chỉ lối. Em đi kỳ nầy là em thực hiện được ý muốn của chị đó.
Trên tàu mọi người nhao nhao. Khi chúng tôi qua ngang cầu tàu Cần Thơ, bỗng tôi nghe có tiếng kêu thống thiết, quen tai:
- Chín ơi, chị Sáu của em đây!
Tôi bàng hoàng nhìn lên thấy thấp thoáng một bóng người phụ nữ đưa tay vẫy gọi. Tôi trố mắt nhìn rõ ràng là một thiếu phụ: Người dong dỏng cao, có đôi mắt to với mái tóc màu mật ong, đang vẫy vẫy chiếc khăn tay… Tiếng kêu hỗn loạn hòa cùng tiếng máy tàu. Hình ảnh người thiếu phụ cứ chập chờn trước mắt. Bổng nhiên tai tôi ù, miệng đắng. Trước mắt chỉ là một vùng đen ngòm. Tôi lảo đảo ngã chúi vào một đồng đội chẳng hay biết gì cả.
Chiếc tàu Liên Xô Xtavơrôpôn vào Cần Thơ đón chúng tôi. Đến sáng mặt trời phản chiếu xuống nước, tôi mới biết tàu đang thả neo ngoài khơi Vũng Tàu. Sau cơn giông tàu lại tiếp tục ra miền Bắc. Trải qua mấy ngày đêm tôi chỉ thấy toàn là mây nước (Vì tàu cách xa bờ biển mấy chục cây số làm sao thấy được đất liền). Thỉnh thoảng bên hông tàu có một đoàn chim bay theo rồi chúi xuống nước. Có người nói đó là cá bay chớ chim nào ra đây được. Nhìn ra xa thấy có con cá nhảy khỏi mặt nước rồi rơi xuống nước. Lại có người cho rằng con cá biển kia bự bằng mấy chiếc ghe lườn. Các đồng chí Liên Xô chào đón chúng rôi rất niền nở. Ra dấu cho chúng tôi thay quần áo và lần lượt được tắm nước ngọt, chỉ trừ các đồng chí nào bị say sóng quá thì không được hưởng cách tắm lý thú bằng vòi rồng phun nước.
Tắm giặt, cơn nước xong, tôi và họa sĩ Lương Nhân đang ngồi nhai kẹo, đàn hát bên sạp ván thì các đồng chí Liên Xô vui vẻ đến ngồi bên cạnh. Anh Lương Nhân đàn bài Kachiusa, tôi gõ nhịp bằng muống. Các đồng chí Liên Xô chăm chú nghe đàn, bỗng nhiên cây đàn gảy làm ba khúc. Thùng đáy vỡ đôi thành hai cái thau, kẹo bánh rơi lung tung trên sàn. Trong đó, có nhiều kẹo Sôcôla, mấy hộp phômát. Một đồng chí Liên Xô cúi xuống nhặt một hộp phômát cầm lên xem kỹ. Ngoài hộp phômát có nhãn hiệu một cái đầu bò đang nhăn răng cười, hai bên tai có đeo hai cái vòng to tướng, lại có hàng chữ “Phô mát hiệu con bò cái” (Fromage la vache). Chừng hiểu ra, các đồng chí Liên Xô ôm bụng cười. Nhìn cây đàn và chúng tôi với đôi mắt trìu mếm và cảm phục. (Sau nầy tôi có dịp đi tham quan Viện bảo tàng thấy có cây đàn của Lương Nhân được sáng chế cho phù hợp với hoàn cảnh kháng chiến).
Không phải là giấc mơ, tàu đã đến Sầm Sơn. Sà lan Pháp chịu trách nhiệm đưa chúng tôi vào bờ đang cặp vào cầu phao. Tôi mang trên hai vai cái ba lô và một cây đàn, loạng choạng bước lên cầu phao thì suýt ngã xuống nước. Một cô gái kéo tôi vào lòng. Tôi nhìn về phía trước thấy hai hàng người đứng hai bên, trống ếch khua râm ran, tiếng hoan hô không ngớt. Tôi muốn bước tới nhưng không đi được. Tôi nghĩ thầm có lẽ mình đang chiêm bao, nằm mộng hay sao mà nhích chân không được. Cô gái nói không phải nằm mộng đâu. Tôi lấy làm lạ tại sao cô biết được điều mình nghĩ. Và cô ta cười cởi mở: “Các anh đã đến miền Bắc thật rồi”. Tôi ngước nhìn cô gái ấy thì thấy cô có đôi mắt sáng, da mặt đỏ hồng, hai hàm răng đen như hột dưa hấu. Bỗng cô ta cười thét lên rồi nói: “Các anh không đi được đâu, bị cóng chân rồi, để các em dìu các anh vào lán nghỉ trước đã”.
Không quên sao được đêm biểu diễn của Đoàn ca múa Trung ương chào đón bộ đội và đồng bào miền Nam tập kết tại Sầm Sơn. Gây ấn tượng mạnh mẽ trong tôi là bài hát tập thể theo điệu Sẩm xoan. Bài này có viết thêm phần hòa âm, phần đếm phối trên cơ sở của dàn nhạc Chèo. Các giọng nữ cao, nữ trung, nam cao và nam trung hài hòa hợp lý làm bật lên hiệu quả nghệ thuật cực kỳ lôi cuốn cho người nghe. Thật là một hợp xướng rất dân tộc và sau này tôi nghe mãi không biết chán ở Đài phát thanh hoặc ở các Đoàn ca múa.
Và, nét nhạc đặc trưng của bài Sẩm xoan được Đỗ Nhuận sử dụng và phát huy trong ca khúc Giải phóng Điện Biên càng làm cho tôi cứ trăn trở mãi về vấn đề sáng tác. Cái mới là như thế nào nếu không dựa vào cái đã có lừ lâu đời. Và tôi bắt đầu nghĩ ra một sáng tác mới dựa vào vốn cổ truyền để viết bài Chào mừng thủ đô giải phóng (được in trong tập nhạc quân đội). Bài này có dựa vào một điệu hát khách trong hát hội, được thu băng và phát nhiều lần trên làn sóng Đài tiếng nói Việt Nam. Ít lâu sau, khi Bác Hồ về Thủ đô, tôi viết bài Mừng Bác về Thủ đô và Cửa bể đã mở.
Đến năm 1956, tôi về công tác tại Đài phát thanh Tiếng nói Việt Nam. Nơi đây, hai bài hát của tôi ra đời: Son sắt một lòng và Anh về miền Bắc. Bài Son sắt một lòng dựa vào một điệu nhạc tài tử miền Nam là bài Tứ Đại Cảnh. Bài này vốn là một bản nhạc Huế, khi du nhập vô Nam, nó đã được biểu diễn theo phong cách nhạc tài tử. Còn bài Anh về miền Bắc được phát triển từ bài dân ca Nam Bộ: Lý chim chuyền.
Riêng về bài Cửa bể đã mở vì do yêu cầu về tính khái quát của nó, tôi không dựa vào môtíp dân tộc cụ thể mà chỉ tiếp thu điệu thức dân gian để sáng tác. Bài này hiện nay trở thành nhạc hiệu của Đài phát thanh Hải Phòng.
Dần dà, tôi thể nghiệm chất liệu dân ca và nhạc cổ vào trong ca khúc của mình và gặt hái một vài thành công đáng kể. Như Thanh niên kiến thiết chủ nghĩa xã hội với hai câu đầu là của bài Mẫu tầm tử. Bên ngọn đèn xanh dựa vào hơi Oán của điệu Văn thiên trường. Trong Cần Thơ gạo trắng nước trong tôi bám vào điệu thức dân gian để dẫn dắt vào hát đối Cần Thơ, phần chót là dáng dấp của điệu Tứ đại oán, lý cái mơn và Dạ cổ hoài lang.
Năm 1957, tôi về Ban nghiên cứu nghệ thuật sân khấu cải lương. Trước mắt là đọc tất cả các vở cải lương ở các thư viện, đồng thời phải sưu tầm toàn bộ âm nhạc cải lương (Quyển Cầm ca tân điệu của Nguyễn Văn Tiến cũng được chép lại để nghiên cứu). Chúng tôi tiến hành học tại chức về nghệ thuật sân khấu nói chung. Tôi nhờ nhà thơ Thế Lữ dịch lại một số sách ở nước ngoài nói về kịch hát.
Sau khi nắm được những đặc điểm của kịch hát, tôi nhận định về âm nhạc như sau: Nghệ thuật sân khấu là nghệ thuật diễn viên. Âm nhạc là xương sống của kịch chủng. Muốn đẩy mạnh hiệu quả của kịch chủng thì phải đẩy mạnh âm nhạc của nó. Do vậy, âm nhạc cải lương phải được bổ sung hoặc phát triển.
Sau nhiều cuộc họp, các anh ở Ban sân khấu cho rằng đã đến lúc phải tổng kết thành lý luận các bộ môn của ngành kịch hát, đặc biệt ngành âm nhạc được giao cho tôi phụ trách thể nghiệm. Nhân dịp Đoàn kịch Cáp Nhĩ Tân biểu diễn ở Hà Nội, chúng tôi càng khẳng định thái độ của mình trong công tác âm nhạc sân khấu. Trước tiên lấy vở Mẫu đơn tiên thể nghiệm xem vở đó mang đặc điểm gì. Anh em nhất trí cho rằng nó là vở chính kịch mang tính chất thần thoại nên âm nhạc cũng phải thể hiện tính chất ấy.
Khi nhận định về âm nhạc của kịch hát theo yêu cầu phát triển thì nó có mấy chức năng sau đây:
1/ Âm nhạc tiền tấu
2/ Âm nhạc mở màn.
3/ Âm nhạc cho múa hát.
4/ Âm nhạc đệm cho diễn xuất
5/ Nhạc bản.
Trong vở Mẫu đơn tiên, âm nhạc tiền tấu và đệm cho diễn xuất không có, còn nhạc múa lại dùng nhạc cũ.
Muốn thể nghiệm vở mới Mẫu đơn tiên thì yêu cầu phải có nhạc tiền tấu, nhạc mở màn, nhạc cho mùa và đệm cho diễn xuất. Mấy bài hát cũ, có sẵn cần phải sửa đổi cho đúng chỗ. Chúng tôi phải viết những phần nhạc hoàn toàn mới. Ví dụ: Bài đồng ca cho mở màn, lúc dạy thêu thùa, khi Mẫu đơn tiên làm rớt chiếc gương, mấy chỗ đánh nhau giữa Mẫu đơn tiên và thánh thần (riêng chỗ nầy, ông Tám Danh dùng vũ đạo và tiếng động).
Ý nghĩa của kịch hát dân tộc rất to lớn đối với công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội. Tuy nhiên, kịch hát của ta có nhiều đặc thù mà người làm công tác âm nhạc cần phải nắm: đó là cái khác giữa phương Đông và phương Tây. Kịch hát Phương Tây chủ yếu dựa vào thanh nhạc. Kịch hát phương Đông có tính tổng hợp, không chỉ đơn thuần dựa vào thanh nhạc mà còn dựa vào múa hát, động tác cách điệu, ca ngâm và nói. Do tính tổng hợp của kịch dân tộc, người nhạc sĩ phải học hỏi nhiều về âm nhạc, đặc biệt là môn âm nhạc cổ truyền. Nhạc sĩ phải hiểu rõ đặc điểm của khí nhạc và thanh nhạc đều quan trọng như nhau. Trong kịch hát truyền thống, nhạc bản là loại chuyên dùng, có khi là bài ca, có khi là nhạc lưu không hoặc mở màn. Dó là tình trạng không phát triển của kịch hát truyền thống. Chúng bị khống chế trong hoàn cảnh đất nước luôn bị nạn ngoại xâm.
Ngày nay kịch hát dân tộc có nhiều chức năng mới nên phải được cải tiến. Sau khi thể nghiệm vở Mẫu đơn tiên, chúng tôi gây nhiều hào hứng trong giới cải lương. Nhiều đoàn mời chúng tôi giúp về mặt nâng cao và nhờ vậy mà rút ra được nhiều kinh nghiệm: Tăng cường học tập chuyên môn nói chung và nhất là phải khiêm tốn học tập ở các nghệ nhân.
Khi đã có ít kinh nghiệm trong việc nâng cao âm nhạc cải lương, chúng tôi chuyển sang thể nghiệm đề tài hiện đại. Đó là vở Võ Thị Sáu. Khi xác định vở ấy thuộc loại chính kịch và có tính anh hùng ca thì âm nhạc phải thể hiện cho được đặc điểm nầy. Vì vậy, chúng tôi có thêm loại hình hợp xướng nhiều bè ở phần mở màn. Riêng về Võ Thị Sáu lúc bị giặc đem ra xử tử hình. Chúng tôi phải viết một bài hát cho Chị.
Sau khi được công diễn trong Đại hội diễn toàn quốc, vở Võ Thị Sáu được tặng huy chương vàng tổng hợp, trong đó vai trò nâng cao âm nhạc cũng là một yếu tố quyết định.
Do sự đòi hỏi phát triển phong trào cải lương xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc. Ban nghiên cứu nghệ thuật sân khấu cải lương Trung ương cử nhiều cán bộ tiếp xúc với các đoàn, nhưng cũng chưa giải quyết vấn đề cơ bản vì các đoàn chưa có dịp tập huấn về mọi mặt. Vụ nghệ thuật (Bộ văn hóa) chủ trương mở lớp tập huấn dài hạn cho tất cả các đoàn ở miền Bắc. Vấn đề cải tạo sân khấu kịch hát truyền thống đòi hỏi sự cải tạo đồng bộ, trong đó khâu âm nhạc cần giải quyết một số vấn đề sau:
1/ Tăng cường âm lượng bằng cách bổ sung thêm nhạc cụ.
2/ Cải tiến nhạc cụ.
3/ Xóa nạn mù nhạc trong dàn nhạc
4/ Nâng cao trình độ nhạc lý cho nhạc công và đào tạo thêm cán bộ sáng tác, chỉ huy dàn nhạc.
5/ Sử dụng cách ghi âm theo phương pháp quốc tế.
Trong một thời gian dài, chúng tôi đã tập huấn xong cho 2 đoàn cải lương ở miền Bắc. Một số đoàn đã tự dàn dựng cho mình nhiều vở có sức hấp dẫn.
Các đoàn cải lương thủ đô như Kim Phụng, Chuông vàng cũng mạnh dạn thể nghiệm một số vở mới gây không ít hào hứng cho công chúng.
Công cuộc đổi mới trong nghệ thuật là một đòi hỏi khách quan do yêu cầu của xã hội, nó đóng góp có hiệu quả phần của mình trong sự nghiệp phát triển văn hóa và xã hội chủ nghĩa./.
Thành phố Hồ Chí Minh
20-03-1987
Đ.N
* Ghi chú: Tháng 05/2026 - Bài được Nguyễn Thị Lý -Trung tâm Dịch vụ Tổng hợp phường Ô Môn sưu tầm và đánh máy lại trong sách: Nhạc và đời/Lê Giang, Lư Nhất Vũ chủ biên.-Hậu Giang: Tổng hợp Hậu Giang,1989.-699tr.;21cm.
Tóm tắt sách Nhạc và đời: Cuộc đời, sự nghiệp âm nhạc của hơn 20 nhạc sĩ và những tác phẩm nổi tiếng từ những ngày đầu cách mạng đến nay. Trong đó có 04 Nhạc sĩ ở Ô Môn – Cần Thơ là: Lưu Hữu Phước, Trần Kiết Tường, Đắc Nhẫn, Triều Dâng.