GIÁO SƯ - VIỆN SĨ - NHẠC SĨ LƯU HỮU PHƯỚC
- Thứ ba - 05/05/2026 03:53
- In ra
- Đóng cửa sổ này
Ngôi sao sáng của nền âm nhạc Cách mạng
Ô Môn, mảnh đất hiền hòa nằm bên bờ Tây sông Hậu, là quê hương của Châu Văn Liêm, Lê Văn Sô, Trần Bửu Kiếm,…những nhà cách mạng tiền bối, những chiến sĩ cộng sản kiên cường, là nơi có chi bộ Đảng “Cờ Đỏ”, một trong những chi bộ đầu tiên của tỉnh Cần Thơ; nơi sinh ra những nhạc sĩ có tên tuổi của đất nước, như: Trần Kiết Tường; Đắc Nhẫn; Triều Dâng và đặc biệt là một Lưu Hữu Phước tài năng và đức độ, ông được Đảng và Nhà nước giao giữ nhiều trọng trách quan trọng:
- Chủ tịch Hội văn nghệ giải phóng miền Nam Việt Nam (1966-1976).
- Bộ trưởng Bộ văn hóa Thông tin chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, Ủy viên Trung ương Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam (1969).
Sau ngày miền Nam giải phóng, thống nhất đất nước, ông đã kinh qua các chức vụ:
- Giáo sư - Viện sĩ Viện nghiên cứu âm nhạc Việt Nam, Đại biểu Quốc hội khóa VI - Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa giáo dục Quốc hội (1976 – 1986)
- Viện sĩ thông tấn - Chủ tịch Hội đồng âm nhạc Quốc gia (1980 – 1989)
- Phó Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam (1984)
- Viện sĩ thông tấn ngành âm nhạc; Viện hàn lâm nghệ thuật Cộng hòa Dân chủ Đức (1986)
- Bộ trưởng Bộ văn hóa Thông tin chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, Ủy viên Trung ương Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam (1969).
Sau ngày miền Nam giải phóng, thống nhất đất nước, ông đã kinh qua các chức vụ:
- Giáo sư - Viện sĩ Viện nghiên cứu âm nhạc Việt Nam, Đại biểu Quốc hội khóa VI - Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa giáo dục Quốc hội (1976 – 1986)
- Viện sĩ thông tấn - Chủ tịch Hội đồng âm nhạc Quốc gia (1980 – 1989)
- Phó Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam (1984)
- Viện sĩ thông tấn ngành âm nhạc; Viện hàn lâm nghệ thuật Cộng hòa Dân chủ Đức (1986)
- Năm 1987 ông là thành viên Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam. Ông được phong Giáo sư cấp 2 ngành Âm nhạc học.
Bên cạnh đó, Lưu Hữu Phước còn giữ nhiều nhiệm vụ khác nhau trong công tác Đảng - từ Ủy viên Đảng bộ Văn hóa; Bí thư Đảng, Đoàn, Hội Nhạc sĩ Việt Nam, Bộ Văn hóa Thông tin đến Ủy viên Ban Tuyên huấn Trung ương Cục miền Nam. Ông được Đảng và Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có phần thưởng danh dự Nhà nước “Giải thưởng Hồ Chí Minh” tháng 10/1996.
Bên cạnh đó, Lưu Hữu Phước còn giữ nhiều nhiệm vụ khác nhau trong công tác Đảng - từ Ủy viên Đảng bộ Văn hóa; Bí thư Đảng, Đoàn, Hội Nhạc sĩ Việt Nam, Bộ Văn hóa Thông tin đến Ủy viên Ban Tuyên huấn Trung ương Cục miền Nam. Ông được Đảng và Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có phần thưởng danh dự Nhà nước “Giải thưởng Hồ Chí Minh” tháng 10/1996.
*
* *
* *
Lưu Hữu Phước tiếp cận với âm nhạc!
Lưu Hữu Phước sống cùng gia đình trong một ngôi nhà nhỏ bên dòng sông chợ Ô Môn (bến chợ ngang Huyện đội, cầu Huyện đội). Cha là cụ Lưu Nhân quê ở Chợ Gạo - Tiền Giang, sinh ra ở Vàm Cỏ - Long An, đến Ô Môn lập nghiệp, một thầy giáo dạy lớp 3 trường Tiểu học Ô Môn; mẹ là bà La Thị Xinh, quê ở Nha Mân - Đồng Tháp, sau khi kết hôn theo chồng về sinh sống ở Ô Môn, bà là một phụ nữ đảm đang và phúc hậu. Lưu Hữu Phước có 7 anh chị em (2 chị, 3 em gái và 1 em trai út).
Lưu Hữu Phước đã được sự giáo huấn của cha mẹ từ nhỏ, học tiểu học tại đây và tỏ ra rất say mê âm nhạc. Ông đã tiếp cận với trường “âm nhạc” bằng những đêm trăng nghe nhạc cổ với tiếng đàn cò, đàn kìm của các thầy đờn đầy chất tha hương trong thương nhớ cội nguồn. Từ khi nghe tiếng tiêu của cậu Hai Thanh ở ngay cạnh nhà và xa hơn, Lưu Hữu Phước thường nép ngoài cửa lắng nghe tiếng đàn tranh của chú Tư Mạnh thợ bạc, đến học lõm tiếng đàn kìm của bác Tư Long - một nghệ nhân nổi tiếng đã thu phục lòng kính trọng của nhân dân trong huyện. Những nghệ sĩ ấy, không phải ai cũng quê tại chỗ.
Lưu Hữu Phước sống cùng gia đình trong một ngôi nhà nhỏ bên dòng sông chợ Ô Môn (bến chợ ngang Huyện đội, cầu Huyện đội). Cha là cụ Lưu Nhân quê ở Chợ Gạo - Tiền Giang, sinh ra ở Vàm Cỏ - Long An, đến Ô Môn lập nghiệp, một thầy giáo dạy lớp 3 trường Tiểu học Ô Môn; mẹ là bà La Thị Xinh, quê ở Nha Mân - Đồng Tháp, sau khi kết hôn theo chồng về sinh sống ở Ô Môn, bà là một phụ nữ đảm đang và phúc hậu. Lưu Hữu Phước có 7 anh chị em (2 chị, 3 em gái và 1 em trai út).
Lưu Hữu Phước đã được sự giáo huấn của cha mẹ từ nhỏ, học tiểu học tại đây và tỏ ra rất say mê âm nhạc. Ông đã tiếp cận với trường “âm nhạc” bằng những đêm trăng nghe nhạc cổ với tiếng đàn cò, đàn kìm của các thầy đờn đầy chất tha hương trong thương nhớ cội nguồn. Từ khi nghe tiếng tiêu của cậu Hai Thanh ở ngay cạnh nhà và xa hơn, Lưu Hữu Phước thường nép ngoài cửa lắng nghe tiếng đàn tranh của chú Tư Mạnh thợ bạc, đến học lõm tiếng đàn kìm của bác Tư Long - một nghệ nhân nổi tiếng đã thu phục lòng kính trọng của nhân dân trong huyện. Những nghệ sĩ ấy, không phải ai cũng quê tại chỗ.
Hình: Cố Giáo sư, Viện sĩ, Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước
Tranh sơn dầu của Giáo sư, Họa sĩ, Nhà giáo ưu tú Trịnh Kim Vinh (vợ của cố Gs, Vs, Ns Lưu Hữu Phước)
Trên những chiếc tàu xà lúp bỏ neo ở cầu tàu chợ Ô Môn, tối tối các “bạn tàu” chơi nhạc cổ, hòa tấu, đệm cho đơn ca, thậm chí “đồng ca”, như bài Trăng kìa trăng lú lên theo bản Bình bán vắn. Các nghệ sĩ nghiệp dư ấy, suốt những ven sông từ Đông sang Tây, xuyên qua vùng phù sa màu mỡ, đã “gieo rắc” những ấn tượng âm thanh như vậy ngày này sang ngày khác, làm thấm nhuần vào trí nhớ và thính giác của Lưu Hữu Phước. Ở đây, Lưu Hữu Phước đã chứng kiến nhiều kiểu “cải tiến nhạc khí” như cây đàn cò tra cán vào cái gáo dừa gọi là “đàn gáo” tạo nên âm sắc trầm trầm; có lần cần đàn được tra vào một thùng thiếc, loại thùng 20 lít đựng dầu lửa, khiến cho tiếng đàn thêm màu đồng, màu sắc, nghe vang cả hai bờ sông; hoặc như đàn “độc huyền” mà ông đã từng thấy nghệ sĩ mù khẩy dây bằng que, rồi chống gậy lên để gõ bằng đũa, rồi cầm một khúc tre ngắn vuốt lên dây và khảy như ghita Ha-oai.
Về nhạc diễn tấu, Lưu Hữu Phước cũng đã biết tới dàn nhạc “ngũ âm”, tức là dàn nhạc “pận piệt” của đồng bào Khmer trong phun sóc phía trên chợ Ô Môn không đầy một cây số. Tiết tấu dồn dập của truyền thống nhạc Khmer càng in thêm sâu đậm hơn mỗi lần ngày Hội đưa nước, khi đồng bào đua ghe ngo, mỗi ghe chở vài chục tay chèo, đầu thuyền có một người đứng gõ cồng điều khiển. Cả làng và Lưu Hữu Phước đều náo nức, dòng sông sôi động khi tiếng cồng nổi lên “boong boong”, giữ nhịp cho người chèo và hàng chục, hàng trăm lồng phổi hô lên theo tiết tấu “hầy hầy uơ, yơ, yơ…”.
… Xung quanh chợ Ô Môn, hầu hết là đồng bào Minh Hương, Hoa Kiều được tổ chức thành từng “ban”, từng nhóm Quảng Đông, Triều Châu và Hẹ (còn gọi là Hải Nam). Chiều chiều dàn nhạc Minh Hương hòa đàn, đàn sến, đàn đoản, đàn hồ, đàn cò líu, cứ từ lúc mặt trời xế bóng, lặn phía bên sông cho tới tối hẳn mới thôi. Cách hòa tấu ấy theo nhận xét thấy thơ của Lưu Hữu Phước là có điểm đặc biệt: “Bắt đầu vào nhịp thì từ tốn thong thả, hết bản đàn thì trở lại đầu, tiếp tục nhanh hơn, cứ thế đến lúc không thể nhanh hơn nữa thì chấm dứt. Không như bản đờn ta, bản nào nhanh hay chậm vẫn giữ nguyên tốc độ đến cuối”.
… Xung quanh chợ Ô Môn, hầu hết là đồng bào Minh Hương, Hoa Kiều được tổ chức thành từng “ban”, từng nhóm Quảng Đông, Triều Châu và Hẹ (còn gọi là Hải Nam). Chiều chiều dàn nhạc Minh Hương hòa đàn, đàn sến, đàn đoản, đàn hồ, đàn cò líu, cứ từ lúc mặt trời xế bóng, lặn phía bên sông cho tới tối hẳn mới thôi. Cách hòa tấu ấy theo nhận xét thấy thơ của Lưu Hữu Phước là có điểm đặc biệt: “Bắt đầu vào nhịp thì từ tốn thong thả, hết bản đàn thì trở lại đầu, tiếp tục nhanh hơn, cứ thế đến lúc không thể nhanh hơn nữa thì chấm dứt. Không như bản đờn ta, bản nào nhanh hay chậm vẫn giữ nguyên tốc độ đến cuối”.
Mỗi năm đôi lần, đoàn “hát Tiều” đi trên một ghe lớn, dựng nhà sàn làm rạp hát diễn giữa sân chợ… mỗi lần đến là hát thâu đêm suốt sáng mà không lấy tiền, vì các đoàn chỉ quyên tiền trong các cửa hàng ở chợ. Những tuồng tích rút từ Tam quốc chí, Phi Long diễn nghĩa, Thuyết Đường v.v… được diễn với dàn nhạc và giọng hát theo phong cách Triều Châu đã thu hút đông đảo công chúng ở chợ. Lưu Hữu Phước cũng như những trẻ con khác, bắc ghế đẩu đứng xem, khi mỏi thì về ngủ. Những điệu “hát Tiều” không khỏi để lại ấn tượng trong trí nhớ của tuổi thơ, Lưu Hữu Phước đã từng hát nhại theo “mã phúi phúi, I yu xí, kíp bồ nang náng…” mà chưa kịp hiểu nghĩa là gì.
Mỗi năm đôi ba lần, còn có nhóm “hát chặp” độ dăm ba nghệ nhân hát điệu Quảng Đông, điệu Triều Châu. Họ ghé vào từng nhà suốt dọc dãy phố chợ, đờn ca và nhận thù lao vài cắc bạc. Gia đình ba má Lưu Hữu Phước ở một căn phố thuê cho nên nhóm “hát chặp” nào cũng ghé lại, chị em Lưu Hữu Phước còn bé, có gì là lạ thì thấy vui vui và nhái theo: “á á à a a á bâu…”, dù không hiểu nghĩa gì.
Không phải chỉ có tiếng rao lảnh lót của hàng chè, hàng cháo bán rong trên đường phố hoặc dưới sông, không phải chỉ có tiếng hát đối thâu đêm giữa đôi giọng nam và nữ truyền xa rung mặt nước, không phải chỉ có tiếng đàn, sáo của dàn nhạc Minh Hương hoặc Khmer…đã in sâu vào thính giác trẻ thơ của Lưu Hữu Phước, mà còn âm thanh của những bản ca, đờn có tổ chức nghề nghiệp chặt chẽ hơn như các đoàn bát bội, hát cải lương khác nhau, hầu như tháng nào cũng đến căn vải quanh nhà chợ để diễn bán vé thu tiền. Lưu Hữu Phước cũng nhớ kỹ các “đào kép” diễn những tuồng tích mà mình đã đọc, có trong tủ sách của ba mình như tuồng “Ông Trượng và Tiên Bửu hoặc Tiết liễu lương duyên, Thôi Tử thí Tề quân”,… có nhiều tuồng tích khác không in thành sách song Lưu Hữu Phước cũng đã biết truyện khi học trong trường, như: “Lữ gia trảm Cù Hậu, Bà Trưng khởi nghĩa”,…Lưu Hữu Phước thương Lữ Gia, ghét Tô Định, phục Bà Trưng. Do đó, mà khi lớn lên vẫn còn nhớ hoài việc “ông quận” đột ngột cấm diễn, làm cho bao nhiêu khách mua vé phải trở về và đoàn hát sáng hôm sau rã gánh, từng nhóm bồng bế nhau ra đi, lúc ấy Lưu Hữu Phước không hiểu tại sao “ông chủ quận” lại bênh Tô Định.
Chùa Long Châu cách trung tâm quận lỵ non 1 cây số, ban đêm yên tịnh, tiếng chuông nện cầm canh ngân vang đến tận phố chợ; hàng năm vào ngày Hội có diễn Đường Tam Tạng thỉnh kinh theo kiểu hát bội, trong đó 4 thầy trò Trần Huyền Trang, Tôn Hành Giả, Trư Bát Giới và Sa Tăng vừa đi vừa diễn, múa, hát, vừa đánh dẹp hàng chục “động yêu tinh”, cả đoạn đường lộ đá là sân khấu của trò diễn lớn ấy, người xem đứng hai bên đường, còn Lưu Hữu Phước thì vừa lẽo đẽo theo sau, vừa cổ vũ cho các “nhà sư - nghệ sĩ”.
Đình làng Thới Thạnh (Ô Môn) cứ đôi ba năm một lần có lễ Thỉnh sắc, Ban hội tề đi thuyền trên sông Ô Môn ra tận sông Cái (tức sông Hậu) rước sắc phong thần của triều đình Huế gửi vào. Đoàn thuyền ken lại thành một sân khấu nổi, diễn hát bội trên mặt sông, về đến tận Đình làng. Ai cũng mê và hoan nghênh các đoàn hát bội bấy giờ, trong đó Lưu Hữu Phước mê nhất là “gánh hát Bầu Bòn” vì có vợ ông Bầu đóng vai Lữ Bố thật xuất sắc.
Mỗi năm đôi ba lần, còn có nhóm “hát chặp” độ dăm ba nghệ nhân hát điệu Quảng Đông, điệu Triều Châu. Họ ghé vào từng nhà suốt dọc dãy phố chợ, đờn ca và nhận thù lao vài cắc bạc. Gia đình ba má Lưu Hữu Phước ở một căn phố thuê cho nên nhóm “hát chặp” nào cũng ghé lại, chị em Lưu Hữu Phước còn bé, có gì là lạ thì thấy vui vui và nhái theo: “á á à a a á bâu…”, dù không hiểu nghĩa gì.
Không phải chỉ có tiếng rao lảnh lót của hàng chè, hàng cháo bán rong trên đường phố hoặc dưới sông, không phải chỉ có tiếng hát đối thâu đêm giữa đôi giọng nam và nữ truyền xa rung mặt nước, không phải chỉ có tiếng đàn, sáo của dàn nhạc Minh Hương hoặc Khmer…đã in sâu vào thính giác trẻ thơ của Lưu Hữu Phước, mà còn âm thanh của những bản ca, đờn có tổ chức nghề nghiệp chặt chẽ hơn như các đoàn bát bội, hát cải lương khác nhau, hầu như tháng nào cũng đến căn vải quanh nhà chợ để diễn bán vé thu tiền. Lưu Hữu Phước cũng nhớ kỹ các “đào kép” diễn những tuồng tích mà mình đã đọc, có trong tủ sách của ba mình như tuồng “Ông Trượng và Tiên Bửu hoặc Tiết liễu lương duyên, Thôi Tử thí Tề quân”,… có nhiều tuồng tích khác không in thành sách song Lưu Hữu Phước cũng đã biết truyện khi học trong trường, như: “Lữ gia trảm Cù Hậu, Bà Trưng khởi nghĩa”,…Lưu Hữu Phước thương Lữ Gia, ghét Tô Định, phục Bà Trưng. Do đó, mà khi lớn lên vẫn còn nhớ hoài việc “ông quận” đột ngột cấm diễn, làm cho bao nhiêu khách mua vé phải trở về và đoàn hát sáng hôm sau rã gánh, từng nhóm bồng bế nhau ra đi, lúc ấy Lưu Hữu Phước không hiểu tại sao “ông chủ quận” lại bênh Tô Định.
Chùa Long Châu cách trung tâm quận lỵ non 1 cây số, ban đêm yên tịnh, tiếng chuông nện cầm canh ngân vang đến tận phố chợ; hàng năm vào ngày Hội có diễn Đường Tam Tạng thỉnh kinh theo kiểu hát bội, trong đó 4 thầy trò Trần Huyền Trang, Tôn Hành Giả, Trư Bát Giới và Sa Tăng vừa đi vừa diễn, múa, hát, vừa đánh dẹp hàng chục “động yêu tinh”, cả đoạn đường lộ đá là sân khấu của trò diễn lớn ấy, người xem đứng hai bên đường, còn Lưu Hữu Phước thì vừa lẽo đẽo theo sau, vừa cổ vũ cho các “nhà sư - nghệ sĩ”.
Đình làng Thới Thạnh (Ô Môn) cứ đôi ba năm một lần có lễ Thỉnh sắc, Ban hội tề đi thuyền trên sông Ô Môn ra tận sông Cái (tức sông Hậu) rước sắc phong thần của triều đình Huế gửi vào. Đoàn thuyền ken lại thành một sân khấu nổi, diễn hát bội trên mặt sông, về đến tận Đình làng. Ai cũng mê và hoan nghênh các đoàn hát bội bấy giờ, trong đó Lưu Hữu Phước mê nhất là “gánh hát Bầu Bòn” vì có vợ ông Bầu đóng vai Lữ Bố thật xuất sắc.
*
* *
* *
Lưu Hữu Phước là người con thứ ba trong gia đình, không những giỏi về “cầm, kỳ, thi, họa” mà còn giỏi về chữ Nho, tiếng Pháp, vẽ, đánh cờ cà đánh đàn…
Đặc biệt, kiến thức âm nhạc có ở ông từ rất sớm, bên cạnh tiếp cận văn hóa âm nhạc trong xã hội ở quê nhà; thuở ấu thơ ông còn được người mẹ dạy nhiều điệu dân ca như: Lý con sáo, Lý bốn mùa,… và ca những bài ca nhỏ như Bình bán, Kim tiền… Sự dìu dắt và hướng dẫn của người mẹ qua các câu hò, điệu hát gắn bó với quê hương đất nước đã đọng lại trong ông những tình cảm dạt dào, những âm thanh kỳ diệu…
Một điều mà ồng không bao giờ quên là từ bé đã được mẹ dạy cho bài Lý bốn mùa, bài này mở đầu bằng một câu kể không có giai điệu rõ rệt trước khi vào điệp khúc “chàng, chàng ơi…nín nín đi con, bú đi con…” rất hay, lời ca trùng với “gió mùa thu” của Lý giao duyên, nhưng mãi về sau nầy đến năm 1966 lúc bà La Thị Xinh lên thăm con ở khu giải phóng Tam giác sắt, khi ông hỏi lại mẹ về bài Lý bốn mùa nầy và được bà trả lời: “bài ấy má nhớ, má học hồi còn trẻ ở Nha Mân – Sa Đéc, học theo đĩa hát, và “đĩa hát đó hát giọng Huế” thì Lưu Hữu Phước mới hiểu như thế là Lý Huế đã vào tới Sa Đéc (Đồng Tháp) từ rất lâu và bà mẹ từ Sa Đéc đã đến Ô Môn - Cần Thơ để dạy lại cho con mình.
Cụ Luu Nhân lúc nhỏ có học đánh đàn tranh, vì kinh tế khó khăn nên bỏ và gửi gấm hoài bão yêu nhạc cho thế hệ con cháu. Trong tủ sách nhỏ của cụ thời ấy đã có những cuốn sách in tuồng tích hát bội, hát cải lương, có kịch bản văn học, lời ca, thậm chỉ bản đờn “hò xứ xang” kèm theo lời ca để giúp cho các nhạc công chưa rành những bài bản mới đưa lên sân khấu và cả những cuốn “Hai mươi bài tứ dại oán”, v.v… Tất cả đã được Lữu Hữu Phước ngiềng ngẫm xem qua.
Năm lên 9 tuổi, Lưu Hữu Phước đã được cha cho thọ giáo vỡ lòng đàn kìm với chú Ngô Đảnh (người từ Sông Cầu – Phú Yên đi ghe bầu vào và đã trở thành bản thổ của Ô Môn). Chính thời gian nầy năng khiếu của Lưu Hữu Phước về âm nhạc bắt đầu nẩy nở, cho học có 7 buổi tối mà ông đã thuộc 20 câu vọng cổ nhịp 8 và đàn rất tươi, rất đúng nhịp. Thế nhưng, việc học âm nhạc của ông cũng phải dừng lại vì hoàn cảnh kinh tế gia đình.
Trong tuổi thơ ấu, một kỷ niệm buồn cười song chan chưa tình cảm gia đình, tình quê đạm đà, mà khi lớn lên vẫn không phai mờ trong trí nhớ của ông, đó là năm lên 7 tuổi, Lưu Hữu Phước đã rủ người em gái diễn trò hát bội, bôi son bằng giấy đỏ gói nhang, vẽ lông mày bằng lọ nồi, mang râu bằng lá chuối xé tơi ra nhiều sợi. Trò hát bội của tuổi thơ đã in dấu trong câu ca dao:
“Má ơi đừng đánh con đauĐặc biệt, kiến thức âm nhạc có ở ông từ rất sớm, bên cạnh tiếp cận văn hóa âm nhạc trong xã hội ở quê nhà; thuở ấu thơ ông còn được người mẹ dạy nhiều điệu dân ca như: Lý con sáo, Lý bốn mùa,… và ca những bài ca nhỏ như Bình bán, Kim tiền… Sự dìu dắt và hướng dẫn của người mẹ qua các câu hò, điệu hát gắn bó với quê hương đất nước đã đọng lại trong ông những tình cảm dạt dào, những âm thanh kỳ diệu…
Một điều mà ồng không bao giờ quên là từ bé đã được mẹ dạy cho bài Lý bốn mùa, bài này mở đầu bằng một câu kể không có giai điệu rõ rệt trước khi vào điệp khúc “chàng, chàng ơi…nín nín đi con, bú đi con…” rất hay, lời ca trùng với “gió mùa thu” của Lý giao duyên, nhưng mãi về sau nầy đến năm 1966 lúc bà La Thị Xinh lên thăm con ở khu giải phóng Tam giác sắt, khi ông hỏi lại mẹ về bài Lý bốn mùa nầy và được bà trả lời: “bài ấy má nhớ, má học hồi còn trẻ ở Nha Mân – Sa Đéc, học theo đĩa hát, và “đĩa hát đó hát giọng Huế” thì Lưu Hữu Phước mới hiểu như thế là Lý Huế đã vào tới Sa Đéc (Đồng Tháp) từ rất lâu và bà mẹ từ Sa Đéc đã đến Ô Môn - Cần Thơ để dạy lại cho con mình.
Cụ Luu Nhân lúc nhỏ có học đánh đàn tranh, vì kinh tế khó khăn nên bỏ và gửi gấm hoài bão yêu nhạc cho thế hệ con cháu. Trong tủ sách nhỏ của cụ thời ấy đã có những cuốn sách in tuồng tích hát bội, hát cải lương, có kịch bản văn học, lời ca, thậm chỉ bản đờn “hò xứ xang” kèm theo lời ca để giúp cho các nhạc công chưa rành những bài bản mới đưa lên sân khấu và cả những cuốn “Hai mươi bài tứ dại oán”, v.v… Tất cả đã được Lữu Hữu Phước ngiềng ngẫm xem qua.
Năm lên 9 tuổi, Lưu Hữu Phước đã được cha cho thọ giáo vỡ lòng đàn kìm với chú Ngô Đảnh (người từ Sông Cầu – Phú Yên đi ghe bầu vào và đã trở thành bản thổ của Ô Môn). Chính thời gian nầy năng khiếu của Lưu Hữu Phước về âm nhạc bắt đầu nẩy nở, cho học có 7 buổi tối mà ông đã thuộc 20 câu vọng cổ nhịp 8 và đàn rất tươi, rất đúng nhịp. Thế nhưng, việc học âm nhạc của ông cũng phải dừng lại vì hoàn cảnh kinh tế gia đình.
Trong tuổi thơ ấu, một kỷ niệm buồn cười song chan chưa tình cảm gia đình, tình quê đạm đà, mà khi lớn lên vẫn không phai mờ trong trí nhớ của ông, đó là năm lên 7 tuổi, Lưu Hữu Phước đã rủ người em gái diễn trò hát bội, bôi son bằng giấy đỏ gói nhang, vẽ lông mày bằng lọ nồi, mang râu bằng lá chuối xé tơi ra nhiều sợi. Trò hát bội của tuổi thơ đã in dấu trong câu ca dao:
để con hát bội, làm đào má coi”
*
* *
* *
Trong lĩnh vực học tập, năm lên 4 tuổi Lưu Hữu Phước đã biết được mặt chữ và đã biết đánh vần chỉ vì thường ngồi nghe má dạy vỡ lòng cho những trẻ con trong xóm; lên 5 tuổi ông đã đọc được sách báo và vì thế đã học rất giỏi. Sau khi học xong tiểu học ở Ô Môn, năm 12 tuổi ông thi đầu vào trường Trung học Châu Văn Liêm (Collège Cần Thơ), có tên trong danh sách 80 thí sinh trúng tuyển trên tổng số 300 thí sinh của cả miền Tây, nhưng điều đặc biệt hơn là Lưu Hữu Phước đã giành được học bổng trong số ít 10 học bổng đã cấp hàng năm.
Bốn năm học tập (1933 – 1937) ở Collège Cần Thơ là những năm tháng thử thách đối với Lưu Hữu Phước vì có vượt qua được thì mới có thể thực hiện được hoài bão lớn của gia đình đang đặt nặng nơi mình. Vốn có trí thông minh, nhanh lẹ nên càng học ông càng giỏi; nghe thầy giảng bài ông hiểu rất nhanh, ghi nhanh và đầy đủ; trong giờ kiểm tra toán ông thường nộp nhanh hoặc đáp số lẹ làng khi được kiểm tra miệng; trong giờ âm thanh học, thầy cho làm tính đố về tầng số các quãng âm nhạc, ông chỉ dựa vào tên nốt, tên quãng nói ngay đáp số mà không cần phải nhân, chia lũy thừa, rút căn.
Lưu Hữu Phước không những là một học sinh giỏi ở trường học được thầy yêu, bạn mến, không những giỏi về những môn học tự nhiên và xã hội mà còn rất giỏi về âm nhạc, lĩnh vực sau nầy ông đã trở thành bậc thầy.
Bốn năm học tập (1933 – 1937) ở Collège Cần Thơ là những năm tháng thử thách đối với Lưu Hữu Phước vì có vượt qua được thì mới có thể thực hiện được hoài bão lớn của gia đình đang đặt nặng nơi mình. Vốn có trí thông minh, nhanh lẹ nên càng học ông càng giỏi; nghe thầy giảng bài ông hiểu rất nhanh, ghi nhanh và đầy đủ; trong giờ kiểm tra toán ông thường nộp nhanh hoặc đáp số lẹ làng khi được kiểm tra miệng; trong giờ âm thanh học, thầy cho làm tính đố về tầng số các quãng âm nhạc, ông chỉ dựa vào tên nốt, tên quãng nói ngay đáp số mà không cần phải nhân, chia lũy thừa, rút căn.
Lưu Hữu Phước không những là một học sinh giỏi ở trường học được thầy yêu, bạn mến, không những giỏi về những môn học tự nhiên và xã hội mà còn rất giỏi về âm nhạc, lĩnh vực sau nầy ông đã trở thành bậc thầy.
Hình: Bút tích của Cố Gs, Vs, Ns Lưu Hữu Phước năm 1940
Ở Collège Cần Thơ, năm 12 tuổi tuy mới đậu vào đệ nhất (lớp 6 bây giờ) nhưng đêm đêm Lưu Hữu Phước, đầu “cúp carê” trọc lóc, đã cùng hòa đàn kìm với tác giả Điêu Huyền của vở cải lương “Tiếng hò sông hậu” nổi tiếng (Điêu Huyền tên thật là Nguyễn Văn Điều tức ông 9 Điều – lúc ấy học lớp đệ tứ, tức lớp 9 bây giờ).
Năm 13 tuổi, Lưu Hữu Phước đã bắt đầu vỡ lòng với những nốt đen trắng nhảy nhót trên 5 dòng âm nhạc như bầy chim én nô đùa trên các đường dây thép bưu điện, nhờ chỉ dẫn của một người bạn cùng lớp tên là Nguyễn Mỹ Ca (con nhà nòi nhạc cổ ở Chợ Giữa - Mỹ Tho, biết đàn Violon); và rồi sau đó, Lưu Hữu Phước trở thành đội trưởng của đội âm nhạc “Ong Xanh” (gồm: Nguyễn Việt Nam, Trần Bửu Kiếm, Nguyễn Văn Thiêm…).
Năm 14 tuổi, Lưu Hữu Phước bắt đầu tập sáng tác trên đàn Mandoline và sau đó là Guitar Tây Ban Nha.
Năm 13 tuổi, Lưu Hữu Phước đã bắt đầu vỡ lòng với những nốt đen trắng nhảy nhót trên 5 dòng âm nhạc như bầy chim én nô đùa trên các đường dây thép bưu điện, nhờ chỉ dẫn của một người bạn cùng lớp tên là Nguyễn Mỹ Ca (con nhà nòi nhạc cổ ở Chợ Giữa - Mỹ Tho, biết đàn Violon); và rồi sau đó, Lưu Hữu Phước trở thành đội trưởng của đội âm nhạc “Ong Xanh” (gồm: Nguyễn Việt Nam, Trần Bửu Kiếm, Nguyễn Văn Thiêm…).
Năm 14 tuổi, Lưu Hữu Phước bắt đầu tập sáng tác trên đàn Mandoline và sau đó là Guitar Tây Ban Nha.
Năm 15 tuổi, Lưu Hữu Phước đã có sáng tác tác phẩm đầu tay Giang sơn gấm vóc (Soạn cho đàn kìm).
Năm 16 tuổi, Lưu Hữu Phước tốt nghiệp Collège Cần Thơ, đánh dấu một bước ngoặc mới trong cuộc đời, chấm dứt tuổi thiếu nhiên, bước vào tuổi thanh niên đầy nhiệt huyết để rồi sau đó tiếp tục lên Sài Gòn, ra Hà Nội học tập và tham gia cách mạng làm nên những thành tích xuất sắc và sự nghiệp vẻ vang của người Giáo sư, Nhạc sĩ.
Năm 16 tuổi, Lưu Hữu Phước tốt nghiệp Collège Cần Thơ, đánh dấu một bước ngoặc mới trong cuộc đời, chấm dứt tuổi thiếu nhiên, bước vào tuổi thanh niên đầy nhiệt huyết để rồi sau đó tiếp tục lên Sài Gòn, ra Hà Nội học tập và tham gia cách mạng làm nên những thành tích xuất sắc và sự nghiệp vẻ vang của người Giáo sư, Nhạc sĩ.
*
* *
* *
Lưu Hữu Phước, nhạc nâng hồn dân tộc.
Lưu Hữu Phước không phải là người khai phá nền tân nhạc Việt Nam. Song, lại là người lính tiên phong hòa quyện hồn dân tộc với âm nhạc, đưa âm nhạc vào trận chiến giành độc lập, tự do cho Tổ quốc. Bài hát của ông là nâng vỗ lòng yêu nước, kêu gọi đoàn kết và thúc giục những bước chân lao về phía trước nhằm khôi phục giang sơn và nguồn gốc con Lạc cháu Hồng với tư thế “nam nhi”, “anh hào” theo truyền thống tổ tiên của dân tộc.
Nhạc của Lưu Hữu Phước viết luôn mang hơi thở của khung cảnh hùng vĩ, đậm dấu ấn tâm tình rộng lớn của dân tộc, nói lên ước vọng hàng triệu người bằng những giọt nhạc nghệ thuật chắt lọc, nhịp nhạc và nhịp tim, bài: Hành khúc sinh viên, Đứng lên đáp lời sông núi, Lên đàng, Giải phóng Miền nam… được truyền bá nhanh và sâu rộng trong quầng chúng nhân dân mang màu sắc thiêng liêng giữa bom đạn lung lay mặt đất.
Cống hiến cho đất nước bằng nhiều khả năng, suốt trên nửa thế kỷ. Giáo sư, Nhạc sĩ, Viện sĩ Lưu Hữu Phước đã dùng “khối óc sáng suốt” và “quả tim dũng cảm” của một người chiến sĩ trên mặt trận âm nhạc văn hóa để phụng sự “cho một mục đích thanh cao”; kêu gọi, thôi thúc thanh thiếu niên và quầng chúng “đứng lên đáp lời sông núi” để giành lại độc lập cho Tổ quốc. Ông sinh ngày 12/9/1921, mất ngày 08/6/1989 tại thành phố Hồ Chí Minh.
Lưu Hữu Phước không phải là người khai phá nền tân nhạc Việt Nam. Song, lại là người lính tiên phong hòa quyện hồn dân tộc với âm nhạc, đưa âm nhạc vào trận chiến giành độc lập, tự do cho Tổ quốc. Bài hát của ông là nâng vỗ lòng yêu nước, kêu gọi đoàn kết và thúc giục những bước chân lao về phía trước nhằm khôi phục giang sơn và nguồn gốc con Lạc cháu Hồng với tư thế “nam nhi”, “anh hào” theo truyền thống tổ tiên của dân tộc.
Nhạc của Lưu Hữu Phước viết luôn mang hơi thở của khung cảnh hùng vĩ, đậm dấu ấn tâm tình rộng lớn của dân tộc, nói lên ước vọng hàng triệu người bằng những giọt nhạc nghệ thuật chắt lọc, nhịp nhạc và nhịp tim, bài: Hành khúc sinh viên, Đứng lên đáp lời sông núi, Lên đàng, Giải phóng Miền nam… được truyền bá nhanh và sâu rộng trong quầng chúng nhân dân mang màu sắc thiêng liêng giữa bom đạn lung lay mặt đất.
Cống hiến cho đất nước bằng nhiều khả năng, suốt trên nửa thế kỷ. Giáo sư, Nhạc sĩ, Viện sĩ Lưu Hữu Phước đã dùng “khối óc sáng suốt” và “quả tim dũng cảm” của một người chiến sĩ trên mặt trận âm nhạc văn hóa để phụng sự “cho một mục đích thanh cao”; kêu gọi, thôi thúc thanh thiếu niên và quầng chúng “đứng lên đáp lời sông núi” để giành lại độc lập cho Tổ quốc. Ông sinh ngày 12/9/1921, mất ngày 08/6/1989 tại thành phố Hồ Chí Minh.
* Một số hình ảnh và bút tích của cố Giáo sư, Nhạc sĩ, Viện sĩ Lưu Hữu Phước.
Hình: Bút tích của Cố Giáo sư, Viện sĩ, Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước
(Sưu tầm trong sách: Nhạc và đời của tác giả Lê Giang, Lư Nhất Vũ; Xuất bản 1989).
(Sưu tầm trong sách: Nhạc và đời của tác giả Lê Giang, Lư Nhất Vũ; Xuất bản 1989).
(Sưu tầm trong sách: Nhạc và đời của tác giả Lê Giang, Lư Nhất Vũ; Xuất bản 1989).
Hình: Lưu Hữu Phước cùng đồng đội ở căn cứ R (1972)
(Sưu tầm trong sách: Nhạc và đời của tác giả Lê Giang, Lư Nhất Vũ; Xuất bản 1989).
Sưu tầm, đọc, tóm tắt và biên soạn
Nguyễn Thị Lý
Trung tâm Dịch vụ Tổng hợp phường Ô Môn
Trung tâm Dịch vụ Tổng hợp phường Ô Môn
Tài liệu sưu tầm, đọc, tóm tắt và biên soạn:
1/ Nhạc và đời/ Lê Giang, Lư Nhất Vũ chủ biên. - Hậu Giang: Tổng hợp Hậu Giang,1989. - 699tr.;21cm.
2/. Lưu Hữu Phước thân thế - sự nghiệp: Kỷ yếu hội thảo. - Cần Thơ: Tỉnh uỷ Cần Thơ, 1996. - 206tr.; 26cm4/. Lưu Hữu Phước - Sự nghiệp âm nhạc. - Tp. Hồ Chí Minh: Nxb. Trẻ, 1998. - 827tr.; 29cm
4/ Danh nhân và Di tích lịch sử văn hóa tỉnh Cần Thơ/ Sở Văn hóa thông tin tỉnh Cần Thơ. -Cần Thơ: Xí nghiệp In tổng hợp Cần Thơ, 2008._224tr.; 21cm.
1/ Nhạc và đời/ Lê Giang, Lư Nhất Vũ chủ biên. - Hậu Giang: Tổng hợp Hậu Giang,1989. - 699tr.;21cm.
2/. Lưu Hữu Phước thân thế - sự nghiệp: Kỷ yếu hội thảo. - Cần Thơ: Tỉnh uỷ Cần Thơ, 1996. - 206tr.; 26cm4/. Lưu Hữu Phước - Sự nghiệp âm nhạc. - Tp. Hồ Chí Minh: Nxb. Trẻ, 1998. - 827tr.; 29cm
4/ Danh nhân và Di tích lịch sử văn hóa tỉnh Cần Thơ/ Sở Văn hóa thông tin tỉnh Cần Thơ. -Cần Thơ: Xí nghiệp In tổng hợp Cần Thơ, 2008._224tr.; 21cm.