Chào mừng quý vị và các bạn đến với Chương trình phát thanh “Văn hóa đọc và cuộc sống” kỳ thứ 51 (tháng 10/2026) của Thư viện thành phố Cần Thơ!
I. VĂN HÓA ĐỌC 4.0
Các bạn thân mến! Trong chuyên mục “Văn hóa đọc 4.0” kỳ này, mời các bạn cùng nghe bài viết “AI thay đổi việc đọc như thế nào” đăng trên báo điện tử Vnexpress.
https://vnexpress.net/ai-thay-doi-viec-doc-nhu-the-nao-5089513.html
Trong thời đại máy móc có thể tạo ra câu trả lời tức thì, năng lực đọc chậm và tư duy phản biện chính là lợi thế của con người.
Không còn phải tốn hàng giờ để đọc, chỉ cần vài giây, một chatbot có thể đọc hàng trăm trang sách và tóm tắt, giải thích theo yêu cầu thay cho con người. Gần bốn năm sau bản demo công khai đầu tiên của chatbot ChatGPT ra mắt (11/2022), trí tuệ nhân tạo đã thay đổi đáng kể kỹ năng đọc và cách nhìn nhận vấn đề xã hội của con người.
Theo báo cáo vào tháng 2 của Pew Research Center về cách thiếu niên Mỹ nhìn nhận về AI, một nửa của 1.458 trẻ vị thành niên và phụ huynh sử dụng chatbot để học tập và làm việc. Trong đó, 57% thiếu niên dùng AI để tìm kiếm thông tin và 42% để tóm tắt sách, báo hay video. Con số này cho thấy trên thị trường Mỹ, thói quen dùng AI đã trở nên vô cùng phổ biến, khiến cho kỹ năng và thói quen đọc, cũng như tư duy phản biện của người dùng thay đổi sau khi ChatGPT ra đời.
Con người ngày càng ít kiên nhẫn để nghiền ngẫm một văn bản. Lý do không nằm ở việc thiếu thông tin, mà ngược lại, họ đang sống giữa quá nhiều thông tin. "Người ta sẽ sợ phải trở nên sáng tạo hoặc sẽ thấy sự sáng tạo đó không cần thiết nữa. AI khiến con người lười đi và chiếm lấy các công việc của chúng ta", một thiếu niên phát biểu khi được hỏi về tác động tiêu cực của AI, theo Pew Research Center.
Theo Forbes, việc đọc ngày nay đã được kỹ thuật hóa nhiều hơn: Khán giả khi nghe podcast có xu hướng đẩy nhanh tốc độ x2, lướt bài báo để lấy ý gạch đầu dòng, hoặc dùng ChatGPT tóm tắt sách để có cảm giác mình đã đọc. Sự tiện lợi này giúp tiết kiệm thời gian, nhưng cũng khiến quá trình đọc bị biến thành thao tác thu thập kết luận.
Nếu trí tuệ nhân tạo "đọc" và cho ra kết quả hay câu trả lời thỏa đáng với nhu cầu người dùng, thì quá trình con người đọc sẽ mang lại ngữ cảnh, trải nghiệm và các góc nhìn sâu sắc của văn bản. AI chỉ đơn thuần tạo lặp lại ngôn ngữ mà không hiểu ý nghĩa thật sự đằng sau lớp chữ. Sự khác biệt này dẫn đến kết quả tách biệt cho quá trình hiểu, học hỏi và đánh giá vấn đề của bộ não con người.
AI không thể thay thế tư duy phản biện
Tư duy phản biện bắt đầu với khả năng nắm bắt nhiều quan điểm, chịu đựng được sự mơ hồ và đặt câu hỏi tốt hơn. Đây không phải những kỹ năng có thể hình thành qua vài gạch đầu dòng. Chúng được rèn giũa chậm rãi qua quá trình đọc, khi độc giả phải vật lộn với những ý tưởng phức tạp, tự kết nối dữ kiện và tự nghi ngờ cách hiểu ban đầu của mình.
Vào tháng 12/2025, MIT Media Lab công bố kết quả của một nghiên cứu về cách sóng não của người hoạt động khi viết luận đã làm rõ rủi ro này. Nhóm nghiên cứu chia 54 người từ năm trường đại học tại Boston (Mỹ) thành ba nhóm: Viết luận bằng ChatGPT, dùng Google Search và không dùng công cụ hỗ trợ.
Nghiên cứu này chưa qua phản biện học thuật và có quy mô mẫu nhỏ, nhưng kết quả lại gây chú ý. Nhóm dùng ChatGPT có mức độ tham gia của não thấp nhất và "thể hiện kém hơn" ở các chỉ số thần kinh, ngôn ngữ và hành vi. Đồng thời, hai giáo viên chấm bài nhận xét nhiều bài viết của nhóm này giống nhau, thiếu tư duy phản biện, thiếu suy nghĩ riêng và phần lớn "vô hồn".
Dù vậy, vấn đề không phải là hạn chế AI khỏi việc đọc. Câu hỏi quan trọng hơn là nó được dùng trước hay sau khi con người đã suy ngẫm về nội dung. AI có thể làm xói mòn tư duy phản biện, nhưng điều đó cũng không xảy ra. Nếu dùng đúng cách, trí tuệ nhân tạo có thể giúp người đọc so sánh nhiều góc nhìn, kiểm tra giả định, đặt câu hỏi phản biện hoặc đóng vai người đối thoại để thử độ chắc của lập luận.
Trong thực tế, AI nên là công cụ hỗ trợ đọc, chứ không nên làm thay công việc đọc. Với một văn bản khó, người dùng có thể yêu cầu AI giải thích thuật ngữ, lập danh sách nhân vật, gợi ý bối cảnh lịch sử hoặc nêu các quan điểm trái chiều. Nhưng sau đó, người đọc vẫn cần quay lại văn bản gốc, kiểm chứng nguồn và tự trả lời: Tác giả đang lập luận điều gì, bằng chứng nào đáng tin, điều gì bị bỏ sót và họ có đồng ý hay không.
Đọc, vì thế, không phải thói quen lỗi thời trong kỷ nguyên AI. Nó là quá trình rèn khả năng chú ý, kiên nhẫn và phán đoán độc lập. Trí tuệ nhân tạo có thể tóm tắt, gợi ý, giải thích và tranh luận. Nhưng nó không thể thay con người trải qua sự bối rối khi gặp một ý tưởng khó, sự đồng cảm khi bước vào một câu chuyện hay trách nhiệm khi tự đưa ra kết luận.
Nguồn: Thảo Uyên tổng hợp (theo Forbes, Pew Research Center, MIT Media Lab)
II. NHỊP CẦU TRI THỨC
* Các bạn thân mến! chuyên mục “Nhịp cầu tri thức” kỳ này, mời các bạn cùng nghe bài viết Bộ Chính trị chọn ngày 24/11 là "Ngày Văn hóa Việt Nam", được nghỉ lễ đăng trên báo điện tử Tiếng nói Việt Nam VOV.
https://vov.vn/chinh-tri/bo-chinh-tri-chon-ngay-2411-la-ngay-van-hoa-viet-nam-duoc-nghi-le-post1260989.vov
Bộ Chính trị chọn ngày 24/11 hằng năm là "Ngày Văn hoá Việt Nam", với chủ trương là ngày nghỉ, người lao động được hưởng nguyên lương, để nhân dân được nâng cao khả năng thụ hưởng văn hoá, đội ngũ văn nghệ sĩ được động viên sáng tạo, toàn xã hội đề cao, thực hành lối sống văn hoá, văn minh.
Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Bộ Chính trị nêu rõ quan điểm phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển bền vững đất nước, cho tương lai của dân tộc. Phát huy tối đa giá trị và sức mạnh văn hoá, con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới…
Các mục tiêu quan trọng đến năm 2030, tầm nhìn năm 2045.
- Hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hoá quốc gia, bảo đảm 100% chính quyền địa phương 2 cấp, lực lượng vũ trang có thiết chế văn hoá đáp ứng được nhu cầu sáng tạo, thụ hưởng văn hoá của người dân ở cơ sở và cán bộ, chiến sĩ, 90% thiết chế văn hoá cơ sở hoạt động thường xuyên, hiệu quả.
- Phấn đấu hoàn thành việc số hoá 100% các di sản văn hoá đã được xếp hạng cấp quốc gia, cấp quốc gia đặc biệt vào năm 2026.
- 100% học sinh, học viên, sinh viên trong hệ thống giáo dục quốc dân được tiếp cận, tham gia hiệu quả, thường xuyên các hoạt động nghệ thuật, giáo dục di sản văn hoá.
- Bảo đảm nguồn lực tương xứng cho phát triển văn hoá; bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho văn hoá và tăng dần theo yêu cầu thực tiễn.
- Ban hành cơ chế tài chính để ưu tiên thực hiện trong 3 lĩnh vực đột phá: Đào tạo và đãi ngộ nhân tài trong lĩnh vực văn hoá, nghệ thuật; ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hoá và đặt hàng sáng tạo các công trình văn hoá, tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị cao về tư tưởng, nội dung và nghệ thuật, xứng tầm với nền văn hoá Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Thực hiện chủ trương xã hội hoá văn hoá đúng hướng, hiệu quả; đấu tranh khắc phục khuynh hướng "thương mại hoá", chỉ coi trọng, đề cao một chiều lợi ích kinh tế trong hoạt động văn hoá, coi nhẹ lợi ích xã hội, nhân văn.
- Phát triển các ngành công nghiệp văn hoá đóng góp 7% GDP; hình thành từ 5 - 10 thương hiệu quốc gia về công nghiệp văn hoá trong các lĩnh vực có tiềm năng, như: Điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, du lịch văn hoá, thiết kế và thời trang,...
- Xây dựng thành công 5 thương hiệu liên hoan nghệ thuật, lễ hội văn hoá quốc tế về điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật. Thành lập thêm từ 1 - 3 trung tâm văn hoá Việt Nam tại nước ngoài, ưu tiên các địa bàn đối tác chiến lược toàn diện. Phấn đấu thêm 5 di sản văn hoá được UNESCO công nhận, ghi danh.
Xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam xã hội chủ nghĩa, trong đó con người là trung tâm, chủ thể, mục tiêu, động lực của phát triển; các giá trị văn hoá giữ vai trò nền tảng, chuẩn mực và được thẩm thấu trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Khẳng định vị thế văn hoá của quốc gia phát triển có thu nhập cao, định hướng xã hội chủ nghĩa. Việt Nam là điểm đến hấp dẫn của các sự kiện văn hoá, nghệ thuật tầm cỡ khu vực và quốc tế; trở thành một trong những trung tâm công nghiệp văn hoá - sáng tạo năng động, với một số chỉ tiêu chính như sau:
- Công nghiệp văn hoá, kinh tế sáng tạo thực sự trở thành trụ cột của phát triển bền vững, phấn đấu đóng góp 9% GDP.
- Có 10 thương hiệu liên hoan nghệ thuật, lễ hội văn hoá tầm vóc quốc tế; phấn đấu thêm khoảng 8 - 10 di sản văn hoá được UNESCO công nhận, ghi danh.
- Phấn đấu nằm trong Top 3 khu vực ASEAN và Top 30 thế giới về Chỉ số Sức mạnh mềm (Soft Power Index) của quốc gia và giá trị xuất khẩu sản phẩm công nghiệp văn hoá.
(Bích Ngọc/VOV1)
* Quý vị và các bạn thân mến! Trong chuyên mục “Nhịp cầu tri thức” kỳ này, chúng tôi xin giới thiệu đến quý vị và các bạn 3 tài liệu sau:
1. Quyển sách “Nghệ thuật ứng xử: Những câu chuyện ý nghĩa dành cho lứa tuổi học đường” do Tùng An Book tuyển chọn, biên soạn, NXB Tri thức xuất bản năm 2025. Sách dày 191 trang, nội dung giới thiệu đến các độc giả nhỏ những câu chuyện đời thường nhưng mang nhiều ý nghĩa sâu sắc, như: “Giải quyết mâu thuẫn”; “Một phút”; “Cần ngăn nắp, trật tự”; “Đồ dùng để ở đâu?”; “Chiếc máy bay giấy”; “Sau giờ tan học”; “Không nên thức khuya”; “Phải chú ý nghe giảng trong giờ học”;… Đây là những mẩu truyện nhỏ xinh, trong trẻo hướng dẫn kỹ năng sống cho các bạn học sinh, từ lứa tuổi mới chập chững bước vào ngưỡng cửa học đường, cho đến lứa tuổi biết rung động đầu đời về tình bạn, tình yêu. Hay những câu chuyện xúc động về lòng yêu thương, sự sẻ chia và nghị lực vươn lên trong cuộc sống; về đức hy sinh cao cả, khơi gợi cảm hứng, tinh thần học hỏi của người trẻ về thái độ và ứng xử chuẩn mực để có được hạnh phúc, thành công - trước hết cho bản thân mình và lan tỏa đến những người xung quanh.
Cùng với đó, sách còn chỉ ra không ít nhược điểm mà nhiều bạn trẻ hiện đang mắc phải, như tính ỷ lại, thụ động, lười biếng, luôn mang tư tưởng tiêu cực, gặp khó khăn là nhụt chí,... Và chìa khóa để tháo gỡ vấn đề này sau đó cũng được lý giải một cách chi tiết. Đây thật sự là quyển cẩm nang tham khảo hữu ích đối với các bạn thanh thiếu niên, giúp các bạn biết yêu thương, biết tự lập, hòa đồng và vượt qua được những thử thách để sống một cuộc đời đầy ý nghĩa. Sách đang được phục vụ tại Trụ sở chính Thư viện thành phố Cần Thơ. Mời bạn tìm đọc với các mã số: Ký hiệu phân loại: 158.083 / NGH250TH. PHÒNG THIẾU NHI: ND.014555; ND.014556
2. Quyển sách “Người phụ nữ đảm đang trong gia đình hạnh phúc” do Thái Minh biên soạn, Nhà xuất bản Hồng Đức ấn hành năm 2024. Sách dày 184 trang giới thiệu đến bạn đọc những bí quyết, gợi ý thực tế trong việc tổ chức nhà cửa, bếp núc, sắp xếp không gian sống sao cho vừa gọn gàng, tiện nghi lại vừa ấm cúng; cách chăm sóc, vệ sinh nhà cửa để ngôi nhà lúc nào cũng thơm tho, sạch sẽ, gọn gàng, an toàn và thẩm mỹ. Đồng thời, quyển sách còn đưa ra những lời khuyên, cẩm nang bỏ túi giúp bạn trở thành người vợ, người mẹ tuyệt vời; biết lựa chọn những loại lương thực, thực phẩm tốt nhất với giá phải chăng; biết nấu những món ăn thơm ngon, bổ dưỡng, hợp khẩu vị; biết chăm sóc bản thân để ngày càng trở nên xinh đẹp, khỏe mạnh,… xứng đáng là người phụ nữ đảm đang trong gia đình hạnh phúc. Sách được Thư viện thành phố Cần Thơ phục vụ bạn đọc với số ký hiệu phân loại: 640.82 / NG558PH. PHÒNG MƯỢN: MD.010467; MD.010468.
3. Quyển sách “Lịch sử của sách” của tác giả James Raven được Nhà xuất bản Dân Trí cho ra mắt vào năm 2021. Với độ dày 351 trang, sách cung cấp cho người đọc cái nhìn toàn diện về quá trình hình thành, phát triển của sách cũng như các phương pháp nghiên cứu lịch sử sách trên thế giới và được chia thành 06 chương là 06 nội dung bao gồm: phạm vi lĩnh vực của sách; sơ kỳ lịch sử của sách; mô tả, liệt kê và mô hình hóa; “ai, cái gì và như thế nào?”; hoạt động đọc; hệ quả. Qua đó, giúp người đọc hiểu rõ hơn về lịch sử phát triển của sách và văn hóa đọc trên thế giới, cũng như việc tổ chức xuất bản, lưu thông và tiếp nhận sách, khẳng định vai trò quan trọng của sách trong việc lưu giữ và truyền bá tri thức của nhân loại. “Lịch sử của sách” là tài liệu hữu ích đối với những người làm việc trong lĩnh vực thư viện, xuất bản, cũng như người yêu mến văn hóa đọc cùng chung tay góp phần lan tỏa văn hóa đọc, nâng cao dân trí của nước nhà. Sách đang được phục vụ tại Trụ sở chính Thư viện thành phố Cần Thơ với ký hiệu phân loại: 002.09 / L302S. PHÒNG MƯỢN: MH.013586; MH.013587.
Quý vị và các bạn thân mến! Chương trình phát thanh “Văn hóa đọc và cuộc sống” của Thư viện thành phố Cần Thơ đến đây xin tạm dừng. Quý vị và các bạn có thể nghe lại nội dung chương trình trên Cổng Thông tin điện tử Thư viện TP. Cần Thơ, tại http://www.cantholib.org.vn. Cám ơn quý vị và các bạn đã chú ý theo dõi. Xin chào tạm biệt và hẹn gặp lại!