Kiến trúc trong văn hoá Óc Eo - hậu Óc Eo ở Nam Bộ : Văn hoá đồng bằng Nam Bộ - Di tích kiến trúc cổ

Thứ ba - 30/06/2026 02:37 16 0

Kiến trúc trong văn hoá Óc Eo - hậu Óc Eo ở Nam Bộ : Văn hoá đồng bằng Nam Bộ - Di tích kiến trúc cổ / Võ Sĩ Khải. - Tái bản có chỉnh sửa. - H. : Tri thức, 2025. - 307tr.; 24cm

Ở Nam Bộ, nhiều di tích kiến trúc cổ thuộc giai đoạn 10 thế kỷ đầu Công nguyên vẫn còn tồn tại trong lòng đất cho đến nay. Khi những người Việt đầu tiên đến đây vào thế kỷ XVII, họ đã nhìn thấy những phế tích rải rác từ miền Đông đến miền Tây. Sự kiện này biểu hiện qua nhiều địa danh có liên quan đến những kiến trúc cổ như Tháp Mười (Đồng Tháp), Gò Thành, Đìa Tháp (Tiền Giang), Lò Gạch (Trà Vinh), Miếu Tháp (Long An), Gò Tháp (Tây Ninh)... Hiện nay 3 kiến trúc cổ hiện còn đứng vững trên mặt đất: Chót Mạt, Bình Thạnh (Tây Ninh) và Vĩnh Hưng (Bạc Liêu).
Quyển sách “Kiến trúc trong văn hoá Óc Eo - hậu Óc Eo ở Nam Bộ : Văn hoá đồng bằng Nam Bộ - Di tích kiến trúc cổ” do Võ Sĩ Khải biên soạn, Nhà xuất bản Tri thức ấn hành năm 2025 sẽ cung cấp cho các bạn những thông tin hữu ích về hình thái và tính chất của các kiến trúc cổ ở đồng bằng Nam Bộ. Với độ dày 307 trang, sách được bố cục thành 03 chương.
Chương 1 khái quát về lịch sử nghiên cứu và nhận thức về kiến trúc Óc Eo - hậu Óc Eo ở Nam Bộ. Theo đó, từ khi người Pháp đánh chiếm Nam Bộ, trong quá trình thiết lập nền hành chính thuộc địa, qua các đợt điều tra cơ bản với những mục đích khác nhau (đồ bản, thủy lợi, khẩn hoang, địa chí...) nhiều di tích có liên quan đến kiến trúc cổ như gạch, đá, tượng, minh văn... được ghi nhận. Vài di tích có giá trị như mộ cự thạch Hàng Gòn (Đồng Nai), Tháp Lấp (Long An) đã được khai quật, khái lược vào những năm 1927 và 1931. Đến cuộc điều tra tổng quát vào năm 1938 đến 1944 qua 306 địa điểm có vết tích văn hóa cổ, và cuộc khai quật tại Gò Óc Eo năm 1944 của Louis Malleret, loại hình kiến trúc cổ ở Nam Bộ mới được đề cập đến dưới góc độ khảo cổ học. Từ năm 1975 đến nay, việc nghiên cứu khảo cổ học ở Nam Bộ được triển khai hầu như liên tục và đã đạt được những thành tựu mới. Bên cạnh khảo cổ học tiền sử, các cơ quan chức năng đã khảo sát hơn 90 di tích và khai quật hơn 20 di tích thuộc văn hóa Óc Eo và hậu Óc Eo ở đồng bằng Nam Bộ và một số ở cao nguyên Lâm Đồng. Những di tích này đều có quan hệ trực tiếp hoặc gián tiếp đến vấn đề kiến trúc cổ (đền thờ, nhà ở, mộ táng, sự hình thành và phát triển đô thị cổ...). Kết quả những nghiên cứu trên đây cho thấy Nam Bộ là địa bàn phát triển của văn hóa Óc Eo và hậu Óc Eo trong suốt 10 thế kỷ đầu Công nguyên, trong đó kiến trúc là một trong ba yếu tố hợp thành của phức thể văn hóa khảo cổ này (cư trú, mộ táng, kiến trúc).
Chương 2 giới thiệu các di tích kiến trúc cổ tiêu biểu ở đồng bằng Nam Bộ. Sách tập trung phân tích về vật liệu và kỹ thuật xây dựng, các cấu kiện kiến trúc, bình đồ và bố cục của các kiến trúc và di vật có liên quan đến kiến trúc. Hằng trăm di tích kiến trúc cổ đã được phát hiện trên những địa hình khác nhau phân bố rộng khắp trên địa bàn Nam Bộ, trong đó có hơn 30 di tích kiến trúc đền thờ đã được khai quật trên những vùng địa lý sinh thái khác nhau: ở vùng tứ giác Long Xuyên, gồm Nền Chùa, Gò Cây Trôm, Gò Cây Thị, Linh Sơn Nam; ở vùng Đồng Tháp Mười, gồm Linh Miếu Bà, Gò Tháp Mười, Gò Rộc Chanh; vùng Núi Sam và Bảy Núi, gồm Gò Cây Tung; vùng ven biển đông giữa sông Tiền và sông Hậu gồm Lưu Cừ II và Thành Mới; vùng phía đông Nam Bộ gồm Gò Ông Tùng, Cây Gáo I, Cây Gáo II, Đồng Bơ, Gò Đồn, Gò Năm Tước, Gò Xoài,... Ngoài ra, nhiều kiến trúc mộ táng đã được khai quật ở Nền Chùa, Óc Eo, Núi Ba Thê, Đá Nổi, Kè Một, Gò Tháp, Gò Thành... Vật liệu xây dựng các kiến trúc nói trên là gạch, ngói, nhiều loại đá, cát, sét, phù sa và nhiều loại gỗ. Qua phân tích hóa học, thạch học và giám định gỗ, những vật liệu này đều được khai thác từ nguồn tài nguyên bản địa. Kỹ thuật xây dựng đã đạt đến một trình độ khá cao, biểu hiện qua những tầng văn hóa kiến trúc phức tạp, đặc biệt là cách xử lý nền phù hợp với những thế đất khác nhau. Di vật liên quan đến kiến trúc có nhiều loại như tượng thờ gồm tượng Phật, tượng Ân giáo gồm Visnu, Siva, Hari hara, Brahma, Surya và các biến tướng hay biểu hiện của họ, những vật thờ như linga, yoni,... những vật trang trí bằng đất nung hình người, hình động vật, cửa tò vò và các vật thể khác; những hình chạm trên vàng mang ý nghĩa tôn giáo hay hình ảnh thiên nhiên; những minh văn trên bia đá hay trên cấu kiện kiến trúc, minh văn trên vàng... tất cả đều giúp làm sáng tỏ thêm về tính chất của các kiến trúc và nội dung văn hóa xã hội của chúng.
Chương 3 trình bày truyền thống và không gian văn hóa xã hội của các di tích kiến trúc cổ ở Đồng Bằng Nam Bộ. Việc nghiên cứu tổng hợp những di tích kiến trúc cổ ở Đồng bằng Nam Bộ, từ những phát hiện tình cờ trước đây và qua những cuộc khai quật có hệ thống trong 40 năm qua cho thấy trên địa bàn này đã từng tồn tại một truyền thống kiến trúc bản địa, tuy đa dạng trong chi tiết nhưng thống nhất trong đường nét chung, với những yếu tố lặp đi lặp lại nhiều lần phản ánh một thói quen trong nếp nghĩ và cách làm của các chủ nhân của vùng đất châu thổ trong thời Cổ đại. Sự hình thành và phát triển của truyền thống văn hóa bản địa từ những yếu tố nội sinh, được làm phong phú thêm qua sự giao lưu và tiếp biến những giá trị văn hóa mới, đặc biệt là từ Ấn Độ với hai tôn giáo lớn của phương Đông là Phật giáo và Ấn giáo. Tuy cùng phát xuất từ biểu mẫu Ấn Độ, nhưng kiến trúc cổ ở Nam Bộ đã tạo cho mình một bản sắc riêng, có thể phân biệt được với những kiến trúc cùng thời ở Champa, ở vùng Biển Hồ và ở các nước khác trong vùng Đông Nam Á đất liền và hải đảo. Kiến trúc cổ ở Nam Bộ là một thành tựu của xã hội qua một khoảng thời gian dài xây dựng theo nhu cầu của xã hội, do đó, đã gắn liền với một hệ thống quan hệ rất phức tạp, giữa con người với thiên nhiên, với cộng đồng và với những thế lực khác trong xã hội. Những nghiên cứu bước đầu về di tích và di vật thuộc kiến trúc đã đem lại một số hiểu biết có liên quan đến lịch sử, văn học, tín ngưỡng, sự phân công và phân hóa xã hội, tình hình kinh tế và tổ chức xã hội ở Nam Bộ trong khoảng 10 thế kỷ đầu Công nguyên.
Với lượng thông tin khổng lồ, quyển sách “Kiến trúc trong văn hoá Óc Eo - hậu Óc Eo ở Nam Bộ : Văn hoá đồng bằng Nam Bộ - Di tích kiến trúc cổ” sẽ là tài liệu tham khảo hữu ích, có thể giúp bạn đọc tìm hiểu quá trình phát triển văn hóa và xã hội của vùng đất Nam bộ, và có thể đóng góp làm sáng tỏ thêm diện mạo lịch sử vùng đất phía Nam đất nước trong bối cảnh nam Đông Dương và Đông Nam Á.
Sách đang được phục vụ tại Trụ sở chính Thư viện thành phố Cần Thơ. Mời bạn tìm đọc quyển sách với mã số:
▪ Ký hiệu phân loại: 720.95977 / K305TR
▪ PHÒNG MƯỢN: MG.012261
▪ PHÒNG ĐỌC ĐỊA CHÍ: DC.003249; DC.003250